Söhbət

XOCALI – az qala 25 il keçir… Ərtegin Salamzadə: “Müasir Azərbaycan incəsənətində Xocalı faciəsi ümumiyyətlə, soyqırım mövzusunun əsasını, ana xəttini təşkil edir.”

Ertegin Salamzade

1905.az portalının suallarını sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor, AMEA-nın  müxbir üzvü, Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun direktoru Ərtegin Salamzadə cavablandırdı.

 

– Xalqımızın zaman-zaman məruz qaldığı soyqırımların Azərbaycan incəsənətində inikasını necə dəyərləndirirsiniz?

– 20 yanvar 1990-cı il qanlı hadisələrindən keçən 27 il və Qarabağ münaqişəsindən ötən əsrin dörddə birindən artıq müddət ərzində soyqırım mövzusu nə qədər dəhşətli təsir bağışlasa da müəyyən mədəni fenomenə çevrilmiş və Azərbaycan incəsənətinin əksər sahələrində emosional bədii ifadəsini tapmışdır. Ölkəmizin müxtəlif bölgələrində Azərbaycan xalqının məruz qaldığı faciələri əks etdirən xatirə-memarlıq kompleksləri inşa edilmiş, monumental heykəllər ucaldılmış, bu mövzuda kinofilmlər çəkilmiş, tamaşalar səhnəyə qoyulmuş, musiqi və ədəbi əsərlər yazılmışdır.

XOCALI – az qala 25 il keçir… Boran Əziz: “Ümumiyyətlə, işlənilməyən mövzulardan biri də Xocavənddir.”

dscf0427

Tanınmış Azərbaycan tarixçisi, “Xocalı soyqırımı: səbəblər, həyata keçirilmə üsulları və nəticələri”  kitabının müəllifi Boran Əziz www.1905.az portalının suallarını cavablandırdı.

– Boran müəllim, 90-cı illərin əvvəllərində Sovet İttifaqı süqut etdi. Və ən azı 2 illüziya da həmin o illərdə aradan qalxdı. Bu illüziyalardan biri 1990-cı ilin 20 Yanvarında aradan qalxdı. Çünki, belə bir təsəvvür var idi ki, sovet əsgəri sovet vətəndaşına atəş açmaz. İkinci illüziyanın aradan qalxması isə Xocalı soyqırımının baş verdiyi o məşum gecəyə təsadüf edir. Çünki, yaddaşımızın bir az qısa olması üzündən biz erməniləri uşağa, qadına, köməksiz insanlara atəş aça biləcək, onları vəhşicəsinə qətlə yetirə biləcək bir toplum saymırdıq. Amma, Xocalı soyqırımı bu illüziyanı da bizim əlimizdən aldı.

XOCALI – az qala 25 il keçir… Səriyyə Müslümqızı: “Həmin gecə Kətik meşəsində jurnalist yox idi.”

dscf9891Tədqiqatçı-jurnalist Səriyyə Müslümqızı www.1905.az portalının suallarını cavablandırdı.

– Səriyyə xanım, bilirik ki, Sizin Xocalı faciəsi haqqında bir çox kitablarınız və əsərləriniz var. Elə söhbətimizə bundan başlamaq istərdik.

– Xocalı haqqında danışmaq mənim üçün asan deyil. Bu gün Xocalı yoxdur, amma nə yaxşı ki, orada baş verən hadisələrin şahidləri var. Nə yaxşı ki, o torpaq uğrunda iş görənlər, ürəyi Vətən üçün çırpınan, Vətən üçün çalışan insanlar var. Sizlər də həmin insanlardansınız. Xocalı haqqında çox danışılıb, çox deyilib. Mən kitablarımda, sənədli filmlərimdə Xocalı haqqında danışmışam. Amma mən bu gün həmin hadisələrlə bağlı lakonik danışmaq istəyirəm. 1988-ci ilə qədər Xocalının 7 min əhalisi olub. 1988-ci ildən sonra, Dağlıq Qarabağın digər kəndlərindən olan məcburi köçkünlər, Qərbi Azərbaycandan və Özbəkistanın Fərqanə vilayətindən qaçqınlar Xocalıya pənah gətirdilər. Beləcə Xocalının əhalisinin sayı 10 min nəfəri ötdü. Balaca bir kənd böyüdü, şəhər və rayon statusu aldı.

XOCALI – az qala 25 il keçir… Hidayət Cəfərov: “Ermənilər Qarabağda arxeoloji qazıntılar aparırlar.”

dscf0899-2

Müsahibimiz tarix elmlər doktoru, professor Hidayət Cəfərovdur.

Hidayət müəllim, Xocalının faciəsi haqqında çox danışılıb. Sırf arxeoloji nöqteyi-nəzərdən biz nəyi itirmişik?

 

– Xocalı bir aləmdir! Xocalının itirilməsi Azərbaycanda Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin əsasını qoymuş, onun bazasında dayanan böyük bir abidələr kompleksinin əlimizdən çıxması deməkdir. Qafqazda Xocalı kompleksi qədər müxtəlif tip abidələr qrupunun bir yerdə toplusuna təsadüf olunmayıb. Burada təkcə kurqanların beş tipinin varlığı müəyyənləşdirilib. Bundan başqa Xocalı kompleksi öz tərkibində daş qutuları, menqir, labirinti xatırladan daş hasarı və s. birləşdirir. Maraqlıdır ki, çoxsaylı arxeoloji abidələr yalnız bir tarixi dövrü – e.ə. XIV-VIII əsrlərə aid son tunc və ilk dəmir dövrünü əks etdirir. İndi biz ora gedə bilmirik.  Mən ona şükür edirəm ki,  heç olmasa vaxtında Xocalı haqqında kifayət gədər tədqiqatlar, qazıntılar aparılıb…

XOCALI – az qala 25 il keçir… İsmayıl Axundov: “195 nəfər Xocalı soyqırımı zamanı itkin düşmüş şəxs kimi Komissiyanın qeydiyyatındadır.”

ismayil-axundov

Əsir və itkin düşmüş, girov vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyası İşçi Qrupunun rəhbəri İsmayıl Axundov 1905.az portalının suallarını cavablandırdı.

– İsmayıl müəllim, müdhiş Xocalı soyqırımının 25-ci ildönümü yaxınlaşır. Ötən illər ərzində Dövlət Komissiyasının bilavasitə bu soyqırım aktı nəticəsində yaşananlarla bağlı gördüyü işlər haqqında danışaq.

– Məlumdur ki, Xocalı soyqırımı XX əsrdə ermənilər tərəfindən Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş yeganə soyqırım aktı deyil. Ancaq bu soyqırımı cinayətini əvvəlkilərdən fərqləndirən bir sıra məqamlar var. Bu məqamları dərindən bilmək üçün hər şeydən öncə soyqırımın baş verdiyi tarix, həmin dövrdəki ictimai-siyasi vəziyyət, o cümlədən daxili və xarici təsirlər ətraflı şəkildə araşdırılmalıdır. Bu araşdırma həm elmi ictimai və publisist, həm də hərbi-siyasi və hüquq müstəvisində aparılmalıdır. Bütün bu məqamlar dərindən araşdırılmadan dəqiq nəticənin əldə edilməsi mümkün deyil.

XOCALI – az qala 25 il keçir… Şahmar Usubov: “İtkisi olmayan ailə, itkisi olmayan ev yoxdur Xocalıda.”

_mg_1425

Xocalı rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Şahmar Usubov www.1905.az portalının suallarını cavablandırdı.

– Şahmar müəllim, Siz uzun illərdən bəri Xocalı icra hakimiyyətinə rəhbərlik edirsiniz.

– Mən Xocalı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı olaraq özüm də Xocalı şəhər sakiniyəm. 1953-cü ildə Dağlıq Qarabağda, o vaxtki Əsgəran rayonunun Xocalı kəndində anadan olmuşam. Xocalıda yaşamışam, Xocalıda böyümüşəm, orta məktəbi Xocalıda oxumuşam. Yəni Bakıda ali təhsil aldığım illər istisna olmaqla işğal dövrünə qədər ailəmizlə birlikdə o kənddə yaşayıb fəaliyyət göstərmişəm. Xocalıda təsərrüfatla, əkinçiliklə, maldarlıqla məşğul olmuşuq. Ali təhsil aldıqdan sonra isə orada sovxozda çalışmışam, bankda müdir işləmişəm. Xocalı faciəsi dövründə Xocalıda olmuşam. Xocalıda olan bütün əsgərlər kimi mən də əlimə silah alıb səngərlərdə ermənilərə qarşı döyüşmüşəm və fevralın 26-sı gecəsi Xocalı əhalisi ilə birlikdə Xocalını tərk etmişəm. Yəni o faciəni gözü ilə görüb yaşayan insanlardan biri də mən olmuşam. Mənim də gözümün önündə erməni daşnakları bizim azyaşlı uşaqları, körpələri, qadınları güllələyiblər. Onların dünyasını dəyişmələri, faciədə necə məhv olmalarını mən də gözü ilə görən xocalılardan biriyəm. Faciə dövründə mən bu dəqiqə də itkin sayılan 6 əmim oğlunu itirmişəm, 2 əmimin yoldaşı, əmimin qızı, uşaqlar faciədə şəhid olubdur. Ümumilikdə bizim ailədə 20-dən artıq şəhid və itkin var. Xocalıdan çıxandan sonra biz Ağdam şəhərində məskunlaşdıq. O dövrdə işğaldan sağ çıxan əhalinin hamısı Ağdama üz tuturdu. Son araşdırmalara görə faciə gününə qədər Xocalıda 3 minə yaxın əhali qalmışdı.