Գնդապետ Լազարևի հայերին ուղղված ուղերձը

ermeni-rus-ordusu-resim-16

Քրիստոնյաներ. Ինձ հասած տեղեկությունների համաձայն, չարակամ մարդիկ աշխատում են ոչ միայն անիմաստ ու  կեղծ տեղեկություններ տարածել, այլև ուզում են ահ ու սարսափ տարածել երջանիկ Ռուսաստանում վերաբնակեցվելու համար թույլտվություն խնդրողների սրտում և դրանով խոչընդոտել նրանց ցանկությունների իրականացմանը:

Մինչև ռուսական նվաճումները հայերն այստեղ երբեք մեծամասնություն չեն կազմել

Эриванское ханство boyuk

Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանի բոլորովին անմիտ, գիտական ու պատմական փաստերի հետ ոչ մի առնչություն չունեցող հայտարարության մեջ ասվում է, որ Ղարաբաղի բնակչությունը իբր հազարամյակներ ի վեր բաղկացած է եղել «միայն հայերից», իսկ «թուրք-մահմեդական» քոչվոր ցեղերը միայն XVIII-րդ դարի երկրորդ կեսերից են սկսել բնակվել այստեղ:

Գիտնականները մերկացնում են հայկական կեղծիքները

ertyttՌուսաստանի հովանավորության ներքո ցանկացած  գործեր իրականացնող հայերը, չնայած Կովկասում  որպես եկվոր ժողովուրդ լինելուն, այս հնագույն ու հարուստ տարածաշրջանում հիմնավորվելու, պետություն ստեղծելու համար դիմել են ամեն տեսակ խարդախության, բանսարկության ու խարդավանքի:

Թոմաս դե Վաալ . «Հայաստանի ԽՍՀ-ն ստեղծվել էր նրա համար, որպեսզի հայերի համար դառնար նոր հայրենիք»

Tomas de Vaal

XIX-րդ դարում մետրոպոլիտի կողմից՝  այստեղ ապրելու համար Թուրքիայից  և Իրանից հազարավոր ընտանիքներ վերաբնակեցնելուց  հետո,  Իրավանը դարձավ ավելի հայկական քաղաք: Այդուհանդերձ դեռ 1870-ական  թ թ. այնտեղ ապրում էր ընդամենը 12 հազ. մարդ, այսինքն այն ավել ի փոքր էր, քան Շուշան և հայ գաղթականները գերադասում էին աշխատանք գտնել Բաքվում (Lourie, Yerevan’s Phenomenon, p. 177-178):

1852 թ. «Հայկական նահանգ»-ում հաշվառման մեջ են գտնվել 81,749 մահմեդականներ և 25,131 տեղի հայեր

az ermenilerin gelisi

1929 թ. սկզբին գրաֆ Պասկևիչ-Էրիվանսկիի կարգադրությամբ կոլեգիական ասեսոր Ի. Շոպենը հայկական նահանգում կամերալ մարդահամար է անցկացրել: Այդ մարդահամարի ձեռագրի տեսքով 20 հատորից բաղկացած արդյունքները տրվել են 1852 թ. հրատարակված՝ «Հայկական նահանգի Ռուսական կայսրության կազմի մեջ մտցնելու ժամանակաշրջանի պատմական հուշարձան» խորագրով աշխատության մեջ: Ըստ Ի. Շոպենի, Հայկական նահանգում եղել է 752 գյուղ: Դրանցից 521-ը Իրավանի գավառում, 179-ը՝ Նախչըվանի գավառում, 52-ը՝ Օրդուբադի շրջանում: Պատերազմի արդյունքում նահանգի տարածքում 359 գյուղ, այդ թվում Իրավանի գավառում 310 գյուղ, Նախչըվանի գավառում 42 գյուղ, Օրդուբադի շրջանում 6 գյուղ ավերվել է, բնակիչները փախստական են դարձել: Ուրեմն ավերված ու քանդված գյուղերի հետ մեկտեղ, Հայկական նահանգում եղել է ընդամենը 111 գյուղ: Ի. Շոպենի հաշվառումների համաձայն, մինչև խանությունների գրավվելը, Հայկական նահանգի տարածքում ապրել է մոտ 23,730 ընտանիք (Իրավանի գավառում 17,000 ընտանիք, Նախչըվանի գավառում 4,600, Օրդուբադի շրջանում 2,130 ընտանիք), միջին հաշվով, յուրաքանչյուր ընտանիքում 5 մարդ հաշվելու դեպքում, դա կազմում է 118,650 մարդ: Մարդահամարի արդյունքներով նահանգում հաշվառման մեջ եղել են 81,749 մահմեդականներ և 25,131 տեղի հայեր: Այդ մարդահամարի դրական կողմն այն է, որ առանձին բնակավայրերում ցույց է տրվում Իրանից և Թուրքիայից վերաբնակեցված հայ ընտանիքների թիվն ու նրանցով բնակեցված բնակավայրերը:

1848 թ. վերացվում է Հայկական նահանգը: Նրա փոխարեն ստեղծված Իրավանի գավառը ներառվում է Վրացա-Իմերեթական նահանգի կազմում: 1849 թ. ստեղծվում է՝ Իրավանի, Ալեքսանդրոպոլի, Նախչըվանի, Օրդուբադի և Նոր Բայազետի գավառներից բաղկացած Իրավանի նահանգը և մինչև 1917 թվականը այդ կառույցը մնում է անփոփոխ:

Վագիֆ Արզումանլի, Նազիմ Մուստաֆա «Պատմության սև էջերը», Բաքու, 1998 թ. էջ 18-24):

Պասկևիչ. «Փախստականների մեծամասնությունը, հատկապես աղքատները ձգտում էին դեպի Ղարաբաղ…»

paskevich-ivan-fedorovich

Ռուսաստանի՝ Իրանից հայերի վերաբնակեցման հիմնական նպատակներից մեկը էր՝ «քրիստոնեականացնել», ավելի ճիշտ «հայկականացնել» Ադրբեջանի գավառները: 19-րդ դարի 30-կան թթ. սկզբներին Անդրկովկասի «վարչական կառուցվածքը» որոշելու համար այդ տարածքներ ժամանած սենատորներ Պ.Ի. Կուտայսովը և Յ. Ի. Մեչնիկովը նույնպես այդ նպատակն էին հետապնդում: Նրանք «այդ երկրի բնակչությանը ուղղափառ կրոնի ճառագայթներով լուսավորելու և կենարար խաչը իսլամական փլատակների վրա բարձրացնելու» համար առաջարկում էին՝ «այդ տարածքների բնակիչներին ստիպել ռուսերեն խոսել, մտածել ու զգալ »: