{"id":107341,"date":"2020-06-18T02:21:00","date_gmt":"2020-06-17T22:21:00","guid":{"rendered":"http:\/\/1905.az\/?p=107341"},"modified":"2020-06-18T11:31:54","modified_gmt":"2020-06-18T07:31:54","slug":"1905-baku-olaylari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/1905.az\/tr\/1905-baku-olaylari\/","title":{"rendered":"1905 Bak\u00fc Olaylar\u0131"},"content":{"rendered":"<div class=\"metin icerik-metin\">\n<p>XX. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Ermenilerin Azerbaycan\u2019a g\u00f6\u00e7 ettirilmeleri b\u00f6lgedeki dengelerin tamamen de\u011fi\u015fmesine neden oldu. \u201cB\u00fcy\u00fck Ermenistan\u201d plan\u0131n\u0131n uygulanmas\u0131 ile Kafkasya\u2019da pek \u00e7ok olay meydana geldi. 1905-1906\u2019de olaylar\u0131n boyutu b\u00fcy\u00fcyerek sadece Bak\u00fc\u2019de de\u011fil, b\u00fct\u00fcn Kafkasya\u2019ya yay\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><!--more--><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/1905.jpeg\" alt=\"\" width=\"562\" height=\"375\" class=\"alignnone size-full wp-image-107324\" srcset=\"https:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/1905.jpeg 562w, https:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/1905-300x200.jpeg 300w, https:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/1905-400x267.jpeg 400w\" sizes=\"auto, (max-width: 562px) 100vw, 562px\" \/><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bu olaylar hakk\u0131nda Mehmed Seid Ordubadi\u2019nin<span>&nbsp;<\/span><em>Kanl\u0131 \u0130ller<\/em><span>&nbsp;<\/span>ve Mir M\u00f6hsun Nevvab\u2019\u0131n<span>&nbsp;<\/span><em>1905-1906-ci \u0130ller Ermeni M\u00fcselman Davas\u0131<\/em><span>&nbsp;<\/span>kitaplar\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgiler mevcuttur.<span>&nbsp;<\/span><em>Kanl\u0131 \u0130ller<\/em><span>&nbsp;<\/span>eseri 80 y\u0131ldan fazla halktan saklanm\u0131\u015ft\u0131r. Ha\u015fim Bey Vezirov\u2019un \u201cSeda\u201d matbaas\u0131ndaki ne\u015frinden (1911) sonra kitab\u0131n bir daha ne\u015frine ve gen\u00e7 nesillere ula\u015fmas\u0131na izin verilmemi\u015ftir. Ayr\u0131ca 1895\u2019den itibaren Osmanl\u0131 Devlet\u2019inde \u00e7e\u015fitli \u015fehirlerde Rus sefirli\u011finde \u00e7al\u0131\u015fan, bu \u015fehirlerde Ta\u015fnaklar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi olaylar\u0131n \u015fahidi olan V. Mayevski\u2019nin \u201cKafkasya\u2019da Ermeni-Tatar Anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131\u201d konusunda yazd\u0131\u011f\u0131 makale 1906\u2019da yay\u0131nlanmam\u0131\u015ft\u0131r. Kafkasya Asker\u00ee \u0130daresi bir kitap\u00e7\u0131k halinde ve \u201c\u00e7ok gizli\u201d ifadesi alt\u0131nda 1915 y\u0131l\u0131nda bu eseri basm\u0131\u015ft\u0131r. (Ordubadi 1991, Nevvab 1993, Mayevskiy 1915). Bundan dolay\u0131 1940 ve 1950\u2019den sonraki ku\u015fa\u011f\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 1905 Olaylar\u0131 hakk\u0131nda hi\u00e7bir bilgiye sahip olamam\u0131\u015ft\u0131r. 1905 Olaylar\u0131 ile ilgili olarak Bat\u0131\u2019da yap\u0131lan yay\u0131nlar d\u00fcnya kamuoyuna en a\u011f\u0131r kay\u0131plar\u0131 veren taraf\u0131n Ermeniler oldu\u011fu izlenimini yaratm\u0131\u015ft\u0131r (A. To 1907, Zarevand, Leiden 1971, Walker, 1980, Villari, 1908, Henry, [t.y] s. 157-160, 174). Bu devrin olaylar\u0131na \u00e7ok fazla ilgi g\u00f6sterilmemektedir. Halbuki \u201cB\u00fcy\u00fck Ermenistan\u201d yaratmak idealinin ilk a\u015famas\u0131 bu devirden ba\u015flamaktad\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1905-1906 Ermeni-M\u00fcsl\u00fcman (Azeri) \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131ndan bahseden Nevvab (1833-1918)<span>&nbsp;<\/span><em>Tevarih-i Rezm ve \u015euri\u015fi Tayife-i Erameniye-i Gafgaz ve Firgey-i M\u00fcselman<span>&nbsp;<\/span><\/em>eserinde 1905-1906 y\u0131llar\u0131ndaki Ermeni komitelerinin masum halk\u0131 hedeflemesi neticesinde meydana gelen olaylar\u0131 kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r (Nevvab, 1993, s. 1-4). Eserde 1903-1904 y\u0131llar\u0131nda \u015eu\u015fa\u2019da ve Karaba\u011f\u2019\u0131n di\u011fer \u015fehirlerinde Ermenilerin Azerbaycan T\u00fcrklerine y\u00f6nelik ter\u00f6r eylemleri ile ilgili ya\u015fananlar hakk\u0131nda bilgi verilmi\u015ftir. Yazar\u0131n yazd\u0131klar\u0131ndan merkezin, bu iki halk aras\u0131ndaki m\u00fcnasebetinin \u00e7ok farkl\u0131 oldu\u011fu da anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Nevvab, \u00e7ar\u0131n emriyle silah ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131n Azerbaycan T\u00fcrklerine yasakland\u0131\u011f\u0131n\u0131, ancak bundan faydalanan silahl\u0131 Ermeni \u00e7etelerinin silahs\u0131z Azerbaycan T\u00fcrklerini kolayca yakalay\u0131p \u00f6ld\u00fcrd\u00fcklerini ifade eder. Nevvab, Ermeni milliyet\u00e7ilerinin \u00f6nce Osmanl\u0131 Devleti\u2019nde daha sonra Rusya\u2019daki \u015fehirlerde \u00f6zel te\u015fkilatlar kurduklar\u0131n\u0131; buraya ayd\u0131nlar, gen\u00e7ler, sanat\u00e7\u0131lar, Ermeni toplumunun di\u011fer temsilcilerinin celp edildi\u011fini yazmaktad\u0131r. Bu te\u015fkilatlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirmeleri Nevvab\u2019a g\u00f6re, Azerbaycan T\u00fcrklerine ve Osmanl\u0131lara kar\u015f\u0131 tebligatlar, tahribat, suikast ayr\u0131ca silahl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalarda kullan\u0131lmak i\u00e7in gereken sava\u015f malzemelerinin \u00e7ar memur ve subaylar\u0131ndan r\u00fc\u015fvetle ele ge\u00e7irilmesi amac\u0131yla zengin Ermenilerden para toplanmas\u0131 sayesindeydi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Nevvab, 1905\u2019den \u00f6nce Azerbaycan T\u00fcrkleri ve Ermeniler aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi \u015fu \u015fekilde vermektedir:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<blockquote>\n<h6>1260 (1844) tarihinde \u0130saball\u0131 ad\u0131nda bir Ermeni ba\u015fka Ermenilerle birlikte Azerilerle alay eder; Azerilerin olaydan haberi olur olmaz d\u00fckk\u00e2nlar\u0131n\u0131 kapat\u0131p Han Ba\u011f\u0131\u2019na giderler ve \u015fehrin h\u00e2kimi Caferkulu Han\u2019\u0131 kaleye getirirler. \u015eehirde b\u00fcy\u00fck bir \u00e7at\u0131\u015fma patlak verir ve herkes h\u00e2kimin taraf\u0131n\u0131 tutar. Bu durumdan pani\u011fe kap\u0131lan h\u00e2kim Azerileri sakinle\u015ftirmeyi \u00e7ok ister, ancak bu m\u00fcmk\u00fcn olamaz. Olaylar\u0131n durmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in \u015eu\u015fakend\u2019de olan \u015fehrin di\u011fer h\u00e2kimi Ala Bey\u2019i getirir; Ala Bey at\u0131 ile meydana girdi\u011fi s\u0131rada halk onu aras\u0131na al\u0131r. Mirhadi ad\u0131ndaki bir seyid Ala Bey\u2019i at\u0131ndan \u00e7ekerek yere indirir. Ermenilerin tamam\u0131 d\u00fckk\u00e2nlar\u0131ndan \u00e7\u0131karak ka\u00e7arlar. Kimi d\u00fckk\u00e2n\u0131 kapat\u0131r, kimi kap\u0131s\u0131n\u0131 kapat\u0131r, kimi de bunlara f\u0131rsat bulamay\u0131p ka\u00e7ar. Uzak g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131, ka\u00e7an Ermenilerin baz\u0131lar\u0131n\u0131 evlerine alarak onlar\u0131 koruyup, sakinle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Cahil M\u00fcsl\u00fcmanlar ise ka\u00e7an Ermenileri takip ederek onlara sald\u0131r\u0131rlar. \u00d6zetle \u015fehrin h\u00e2kimi bir \u015fekilde M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 sakinle\u015ftirerek, Ermenileri b\u00fcy\u00fck bir felaketten kurtar\u0131r.<\/h6>\n<\/blockquote>\n<p>1904 y\u0131l\u0131nda Ermeniler, T\u00fcrklerle beraber ya\u015fayamayacaklar\u0131n\u0131 anlayarak faaliyetlerini artt\u0131rd\u0131lar. Bunun ilk halkas\u0131 Azerbaycan T\u00fcrklerini her yerde s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rarak, onlar\u0131 y\u0131ld\u0131rmaya y\u00f6nelikti. Mahall\u00ee h\u00fck\u00fcmet k\u00fc\u00e7\u00fck su\u00e7larla ilgilenmekte ise de, b\u00f6yle m\u00fchim i\u015fleri engellemekten uzakt\u0131. Bundan da birbiriyle dostluk ili\u015fkilerini kesmi\u015f iki milletin kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirildi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Ermenilerin bir k\u0131sm\u0131 bu geli\u015fmeyi desteklememekle birlikte, g\u00fc\u00e7l\u00fc ve etkili \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n bug\u00fcn ba\u015flamas\u0131n\u0131n yar\u0131n ba\u015flamas\u0131ndan daha iyi olaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndeydi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>26 \u015eubat 1905\u2019te Sabuncu k\u00f6y\u00fcn\u00fcn sakinlerinden olan A\u011far\u0131za Babayev ad\u0131nda bir M\u00fcsl\u00fcman Kuba Meydan\u0131\u2019nda faytonla giderken Ermeni komitecileri taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Babayev\u2019in \u00f6l\u00fcm haberi akraba ve karde\u015flerine, dostlar\u0131na ve tan\u0131d\u0131klar\u0131na k\u0131sacas\u0131 Bak\u00fc\u2019ye \u00e7ok yak\u0131n olan Balahani-Sabuncu sanayi merkezine s\u00fcratle yay\u0131ld\u0131. Babayev\u2019in \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesinden k\u0131sa bir s\u00fcre sonra k\u00fc\u00e7\u00fck gruplar halinde caddelere \u00e7\u0131kan Azerbaycan T\u00fcrklerine, Ermenilerin evlerinden ate\u015f a\u00e7\u0131ld\u0131. Silahs\u0131z T\u00fcrkler da\u011f\u0131larak, silahlanmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Art\u0131k olaylar\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc alabilmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. Kan ak\u0131yor, pek \u00e7ok da masum kurban veriliyordu. \u0130lk tespitlere g\u00f6re, \u00f6lenler 7. s\u0131n\u0131f \u00f6\u011frencisi Yakov Lebedev ve teknik okul \u00f6\u011frencisi \u0130van Volkov\u2019du.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Mehmed Seid Ordubadi, ise<span>&nbsp;<\/span><em>Kanl\u0131 \u0130ller<\/em><span>&nbsp;<\/span>adl\u0131 eserinde \u201cd\u00fcnyam\u0131z\u0131 kan deryas\u0131na \u00e7eviren\u201d \u015eubat olaylar\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle anlatmaktad\u0131r:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<blockquote>\n<h6>7 \u015eubat\u2019ta \u00e7at\u0131\u015fmalar art\u0131k her yerde oluyordu. Ermeniler genel bir katliama ba\u015flad\u0131klar\u0131ndan, M\u00fcsl\u00fcmanlar da tabanca-t\u00fcfek al\u0131p sava\u015fa haz\u0131rlanmaktayd\u0131lar. Ermeniler bu durumda M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n sald\u0131r\u0131s\u0131n\u0131 kesemeyerek ka\u00e7makta ve evlerine s\u0131\u011f\u0131nmaktayd\u0131lar. Damlardan, pencerelerden M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ve gelip ge\u00e7en b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n \u00fczerine aral\u0131ks\u0131z ate\u015f etmekteydiler. Krasilnikovlar\u0131n evinden, Madrid Oteli\u2019nden ve Krasilnikovlar\u0131n Bazar ve Guberinski caddelerinin k\u00f6\u015fesindeki di\u011fer evlerinden b\u00fcy\u00fck bir ate\u015f a\u00e7\u0131ld\u0131..(\u2026.) Bu s\u0131rada Bak\u00fc\u2019de ve \u015fehrin fabrikalar\u0131nda kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k \u00e7\u0131kmayan yer kalmam\u0131\u015ft\u0131. B\u00fct\u00fcn halk birbirine kar\u0131\u015fm\u0131\u015f ve herkes silaha sar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Kad\u0131nlar \u00e7ocuklar\u0131n ellerinden tutarak, bir o tarafa bir bu tarafa ko\u015fuyorlar, ancak hi\u00e7bir yerden aman bulam\u0131yorlard\u0131. Balahani\u2019de b\u00fcy\u00fck bir yang\u0131n meydana geldi. M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n dil bilenleri Ermenileri koruyorlard\u0131 (\u2026) Bu kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n sonucunda M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n \u00e7o\u011funun imaret ve ma\u011fazalar\u0131 da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131, ya\u011fma edildi\u2026<br \/>\n(Ordubadi, 1991, s. 12-14)<\/h6>\n<p>&nbsp;<\/p><\/blockquote>\n<p>Bak\u00fc\u2019deki Mihail Hastahanesi\u2019nin verdi\u011fi bilgiye g\u00f6re, 6 \u015eubat\u2019ta 18 ki\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015f, 33 ki\u015fi de yaralanm\u0131\u015ft\u0131. Bunlar\u0131n aras\u0131nda 6 Rus, 34 Azerbaycan T\u00fcrk\u00fc, 6 Ermeni ve 5 ki\u015fi de ba\u015fka milletlere mensuptu. \u00d6len ve yaralananlar\u0131n say\u0131s\u0131 7 \u015eubat\u2019ta 100\u2019e ula\u015ft\u0131. 7 \u015eubat\u2019ta Kozaklardan 20 ki\u015fi, 10\u2019ar ki\u015filik b\u00f6l\u00fckler halinde \u015eamahinski ve Bazar\u2019da bulunuyordu. Saat 24:00\u2019de \u015fehrin durumu k\u00f6t\u00fcle\u015fti. G\u00f6n\u00fcll\u00fc Azerbaycan T\u00fcrkleri b\u00fcy\u00fck bir cesaretle d\u00fczenli birliklere kar\u015f\u0131 sava\u015ft\u0131lar. T\u00fcrkler ise, Ermenileri yeri geldik\u00e7e himaye edip, koruyorlard\u0131. Bu s\u0131rada h\u00fck\u00fcmet, her yere 10 ki\u015fiden ibaret bir b\u00f6l\u00fck asker g\u00f6nderdi, fakat bu umulan neticeyi sa\u011flamad\u0131. Ordubadi, olaylar s\u0131ras\u0131nda kad\u0131nlar\u0131n da, ayn\u0131 co\u011frafyada birlikte ya\u015fad\u0131klar\u0131 Ermenileri koruduklar\u0131n\u0131 anlatarak, 3 T\u00fcrk kad\u0131n\u0131n\u0131n 50 Ermeniyi korumas\u0131n\u0131 \u00f6rnek g\u00f6sterir ve kad\u0131nlar\u0131n 50 Ermeniyi 4 g\u00fcn boyunca saklayarak, doyurduklar\u0131ndan bahseder (Ordubadi, 1991, s. 14-15; Sar\u0131ahmeto\u011flu, 2006, s. 268-270 ).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Krasnovodsk ve Surahanski caddelerinde \u00e7at\u0131\u015fmalar b\u00fct\u00fcn \u015fiddetiyle devam etti\u011fi s\u0131rada, Azerbaycan T\u00fcrkleri bir\u00e7ok Ermeniyi korudu. 195 no\u2019lu evde Akim \u0130sayevi\u00e7\u2019in kendisi ve ailesi korunarak \u00f6l\u00fcmden ve talanlardan kurtuldu. Onlar\u0131 koruyan A\u011faki\u015fi Aliyev ve Aliyev\u2019in karde\u015fi H\u00fcseyinkulu Kerbelay\u0131 Abdullao\u011flu idi. Bu konuda Ermeniler memnuniyetlerini imzalar\u0131yla g\u00f6stermi\u015flerdi: Mikay\u0131l Artyomyans, Babacanov Sarkis Mihayevi\u00e7 Ovenesov vb. Malakan\u2019da A\u011fadada\u015f Veliyev\u2019in evinde bir\u00e7ok Ermeni saklanmaktayd\u0131. Bunlardan biri de Ar\u015fak Durniyans ad\u0131nda bir Ermeni idi.. Ar\u015fak Durniyans lisede okuyan iki \u00e7ocu\u011fu ile birlikte burada kal\u0131yordu. Ayn\u0131 Ermeni ailesi H\u00fcseyinkulu Mahmudov ve Me\u015fedi Henife Caferov taraf\u0131ndan da koruma alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. 6 \u015eubat\u2019tan itibaren Ar\u015fak Durniyans\u2019tan ba\u015fka Stephan Avedisov, Arzumanovlar vb. korundular. Amcas\u0131n\u0131n o\u011flu olan A\u011fa R\u0131za Babayev\u2019in Ermeniler taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesine ra\u011fmen bir T\u00fcrk ailesi, Davud Ohenesov\u2019un b\u00fct\u00fcn ailesini ve ba\u015fka Ermenileri saklayarak \u00f6l\u00fcmden kurtard\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>8 \u015eubat\u2019ta Mirza Aramyants\u2019\u0131n ma\u011fazas\u0131n\u0131n mallar\u0131 ya\u011fmac\u0131lardan al\u0131n\u0131p, arabalarla polis merkezine koruma amac\u0131yla g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Saat 22:00\u2019ye do\u011fru Surahanski, Voronsovski caddelerinden Aslanov\u2019un evine gelip \u00fc\u00e7-d\u00f6rt evi yak\u0131p talan etmek isteyenler engellendi. Bu caddelerin k\u00f6\u015fesinde ve bulvarlarda ya\u011fmalar b\u00fct\u00fcn \u015fiddetiyle devam etti (Ordubadi, s. 16).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>9 \u015eubat\u2019ta \u00f6ld\u00fcrme ve ya\u011fmalar\u0131n say\u0131s\u0131 artt\u0131. Ermeniler art\u0131k zengin Ermenilerin evlerinde toplanarak pencerelerden ve damlardan ate\u015f a\u00e7maya ba\u015flad\u0131lar. Bak\u00fc petrollerinden milyonlar kazanm\u0131\u015f olan Manta\u015fev Mirzabekyan, Ter-Gukasov, Melikyants, \u015eahbazyan gibi me\u015fhur zengin Ermeniler faaliyetlerini el alt\u0131ndan y\u00f6nlendirmekteydiler. 6 \u015eubat\u2019ta ba\u015flayan Bak\u00fc olaylar\u0131 10 \u015eubat\u2019a kadar aral\u0131ks\u0131z devam etti. Balahani\u2019deki petrol rafinerilerinde de kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar meydana geldi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ta\u015fnaklar, T\u00fcrkleri \u00f6ld\u00fcrmek, mallar\u0131n\u0131 ya\u011fmalamak, evlerini, i\u015f yerlerini yakmak \u00fczere ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131. Komitac\u0131 Nikol askeri e\u011fitim alm\u0131\u015f Tuman adl\u0131 b\u00f6l\u00fc\u011f\u00fc ile Bak\u00fc\u2019ye gelmi\u015f ve T\u00fcrk mahallelerine sald\u0131rarak, pek \u00e7ok evin yak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131lmas\u0131na ve \u00e7ok say\u0131da T\u00fcrk\u00fcn \u00f6l\u00fcm\u00fcne sebep oldu. Ermenileri sakinle\u015ftirmek amac\u0131yla harekete ge\u00e7en Bak\u00fc Valisi Naka\u015fidze\u2019yi \u00f6l\u00fcme mahk\u00fbm etmi\u015f, bunu ger\u00e7ekle\u015ftirmek \u00fczere de \u201cDro\u201d olarak bilinen Drastamat Kanayan adl\u0131 bir \u00e7ete reisi taraf\u0131ndan 15 May\u0131s 1905\u2019te at\u0131lan bir bomba ile \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcrken ayn\u0131 g\u00fcn General Alihanov da \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc (H\u00fcseynov, 1928, s. 117; Mansurov, 1991, s. 212; Ordubadi, s. 17; Da\u015fnaki, 1990, s. 11).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>G\u00fcney Kafkasya\u2019da Ermeniler ve Azerbaycan T\u00fcrkleri aras\u0131ndaki m\u00fcnasebetlerin esas\u0131 A. Griboyedov\u2019un, knez Argutyan\u2019\u0131n, General Lazarev\u2019in, General Ter-Gukasov\u2019un yard\u0131mlar\u0131yla Ermenilerin ge\u00e7ici olarak Bak\u00fc\u2019de, Karaba\u011f\u2019da, \u015eamah\u0131\u2019da, Nah\u00e7\u0131van\u2019da, Gence\u2019de vb. yerlerde yerle\u015ftirilmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bir zamanda at\u0131ld\u0131. Azerbaycan Rusya\u2019n\u0131n h\u00e2kimiyeti alt\u0131na girmeye ba\u015flad\u0131ktan sonra Ermeniler, \u00e7ar h\u00e2kimiyeti ile yerli halk aras\u0131nda bir \u00e7e\u015fit arac\u0131 durumuna geldiler, itibar kazand\u0131lar, devlet hizmetine al\u0131nd\u0131lar. Devletin ayr\u0131 ayr\u0131 temsilcileri genelde Azerbaycan T\u00fcrklerine g\u00fcvenmemekte, onlar\u0131 Rus ordular\u0131yla sava\u015fan d\u00fc\u015fman bir halk gibi dil, din, gelenek ve g\u00f6renek\u00e7e yabanc\u0131, asimilasyona mukavemet g\u00f6steren, kendi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 silahla korumaya haz\u0131r bir halk olarak g\u00f6rmekteydi. Bu durum Ermeniler taraf\u0131ndan da tahrik edilerek idarecilerin yerli halk\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6rmesine, komite ba\u015fkanlar\u0131n\u0131n Azerbaycan T\u00fcrklerine kar\u015f\u0131 nefretine ve akabinde kanl\u0131 olaylar\u0131n meydana gelmesine sebebiyet verdi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ermenilerin G\u00fcney Kafkasya\u2019da ba\u015flatt\u0131klar\u0131 ter\u00f6r, b\u00fct\u00fcn Rusya\u2019da huzursuzluk yaratt\u0131. Halk s\u00fcrekli St. Petersburg\u2019a giderek Ermeniler hakk\u0131ndaki \u015fik\u00e2yetlerini iletiyordu. \u00c7ar, anla\u015fmazl\u0131klar\u0131n giderilmesi i\u00e7in Kafkasya\u2019da genel bir s\u0131k\u0131y\u00f6netim il\u00e2n etti ve b\u00fct\u00fcn bakanl\u0131klar\u0131n kat\u0131lmas\u0131yla ve temyiz mahkemesi reisi senat\u00f6r Kuzminski\u2019nin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda 60 ki\u015filik bir heyet 6-10 \u015eubat Bak\u00fc olaylar\u0131 i\u00e7in 2 Mart 1905\u2019de \u00e7ar\u0131n \u00f6zel izniyle Bak\u00fc\u2019ye geldi. Kuzminski, \u00e7ar Nikola\u2019ya g\u00f6ndermi\u015f oldu\u011fu iki ciltlik bir raporda \u00fc\u00e7 ay s\u00fcren tahkikat neticesini belirtti. Raporda, ayr\u0131ca Osmanl\u0131 s\u0131n\u0131r\u0131ndan ge\u00e7erek gelecek olan Ermeni \u00e7etelerinin yakalanmas\u0131 i\u00e7in gerekli tedbirlerin al\u0131nmas\u0131 da tavsiye edilmekteydi (Mansurov, s. 212-214).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Azerbaycan T\u00fcrkleri dinleri ile ilgili olarak h\u00fck\u00fcmette haklar\u0131nda olu\u015fan menf\u00ee fikrin de\u011fi\u015ftirilmesini, imparatorlukta ya\u015fayan di\u011fer milletler gibi M\u00fcsl\u00fcmanlara da siyas\u00ee haklar tan\u0131nmas\u0131n\u0131 istiyorlard\u0131. Bu a\u00e7\u0131klamalar tamamen belki de fazlas\u0131yla Bak\u00fc \u015fehrine aitti. Burada Azeriler her zamana egemen halkt\u0131, Ermeniler ise Bak\u00fc\u2019ye petrol sanayisinin kurulmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 zaman yani takriben 1870\u2019li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda n\u00fcfuz etmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. Ancak 1890\u2019\u0131n sonlar\u0131ndan 1900 y\u0131l\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131na kadar Bak\u00fc Devlet Bankas\u0131\u2019nda Ermeniler \u00e7o\u011funlu\u011fu ele ge\u00e7irdiler. Manta\u015fev, Lalayan, Adamyan, Ter-Gukasov, Aramyants vb. gibi belli ba\u015fl\u0131 Ermeni zenginleri ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flad\u0131. Bunlar Nobel ve Rothschild gibi uluslararas\u0131 kapitalle yar\u0131\u015facak hale geldiler. Petrolden kazand\u0131klar\u0131 ile b\u00fcy\u00fcyen bu Ermeni zenginler paralar\u0131n\u0131 mill\u00ee Ermeni partilerini (H\u0131n\u00e7ak, Ta\u015fnaksutyun vb.) madd\u00ee olarak desteklemek i\u00e7in kulland\u0131lar. Bu tarz bir geli\u015fme G\u00fcrcistan\u2019da da ya\u015fand\u0131 ve Manta\u015fev ve Arakelov gibi Ermeni zenginler, G\u00fcrc\u00fc topraklar\u0131n\u0131 ve hatta kiliselerini sat\u0131n alarak bu topraklara Osmanl\u0131 Devleti\u2019nden g\u00f6\u00e7 eden Ermenileri yerle\u015ftirdiler (Nedjefov, s. 36).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1905-1906 olaylar\u0131ndan sonra Erivan ve Elizavetpol eyaletlerinde 200\u2019den fazla Azerbaycan T\u00fcrk\u00fcne ait yerle\u015fim birimi yok edildi, n\u00fcfus ise \u00f6ld\u00fcr\u00fclmek suretiyle k\u0131y\u0131ma t\u00e2bi tutuldu. Say\u0131sal veriler, 1905-1906 y\u0131llar\u0131 s\u0131ras\u0131nda Erivan b\u00f6lgesinde mevcut olan 1.301 k\u00f6y\u00fcn 959\u2019unda, Zengezur kazas\u0131nda da 406 k\u00f6y\u00fcn 314\u2019\u00fcnde T\u00fcrklerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. O d\u00f6nemde Erivan Eyaleti ve Zengezur\u2019daki 1.273 T\u00fcrk k\u00f6y\u00fcnden bug\u00fcn, Nah\u00e7\u0131van kazas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda Azerbaycan T\u00fcrk\u00fc kalmad\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<div><span style=\"font-family: Bitter, Georgia, serif; font-size: 20px;\">Kaynak\u00e7a<\/span><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ek kaynakca icerik-metin\">\n<p><em>Da\u015fnaki, (\u0130z materialov departamenta politsii),<\/em>Baku 1990.<\/p>\n<p>Henry, J. D.,<em>Baku. An Eventful History<\/em>, Londra, [t.y]<\/p>\n<p>H\u00fcseyinov, R. (1928),<em>Azerbaycanda \u0130ngilabi Harekat<\/em>, Baku.<\/p>\n<p>Maevskiy, V. F. (1915),<em>Armyano-Tatarskaya smuta na Kavkaze kak odin iz fazisov Armyanskogo voprosa,<\/em>Tiflis.<\/p>\n<p>Mansurov, A. (1991),<em>Tarihin A\u011f Lekeleri ve Yenidengurma<\/em>, Baku.<\/p>\n<p>Nedjefov, B. (1993),<em>Litso Vraga<strong>,<\/strong><\/em>Baku<em>.<\/em><\/p>\n<p>Nevvab, M. M. (1993),<em>1905-1906-c\u0131 \u0130llerde Ermeni-M\u00fcselman Davas\u0131<\/em>, Baku.<\/p>\n<p>Ordubadi, M. S.,<em>Ganl\u0131 \u0130ller. 1905-1907ci \u0130llerde Gafgazda Ba\u015f Veren Ermeni- M\u00fcselman Davas\u0131n\u0131n Tarihi,<\/em>1911\/1991).<\/p>\n<p>Sar\u0131ahmeto\u011flu, N. (2006),<em>Azeri-Ermeni \u0130li\u015fkileri 1905-1920<\/em>, Ankara TTK Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n<p>To, A. (1907),<em>Hay Turkagan Govgasum,<\/em>Erivan.<\/p>\n<p>Villari, L. (1908),<em>Fire and Sword in Caucasia,<\/em>Londra.<\/p>\n<p>Walker, J. (1980),<em>Armenia. The Survival of a Nation,<\/em>Hertfordshire.<\/p>\n<p>Zarevand (1971),<em>United and Independent Turania<\/em>, Leiden.<\/p>\n<\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<div class=\"clearfix\"><a href=\"http:\/\/turksandarmenians.marmara.edu.tr\/tr\/yazarlar\/nesrin-sariahmetoglu\/\" class=\"yazar\">Prof. Dr. Nesrin Sar\u0131ahmeto\u011flu<\/a><\/div>\n<div>http:\/\/turksandarmenians.marmara.edu.tr\/tr\/1905-baku-olaylari\/<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>XX. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Ermenilerin Azerbaycan\u2019a g\u00f6\u00e7 ettirilmeleri b\u00f6lgedeki dengelerin tamamen de\u011fi\u015fmesine neden oldu. \u201cB\u00fcy\u00fck Ermenistan\u201d plan\u0131n\u0131n uygulanmas\u0131 ile Kafkasya\u2019da pek \u00e7ok olay meydana geldi. 1905-1906\u2019de olaylar\u0131n boyutu b\u00fcy\u00fcyerek sadece Bak\u00fc\u2019de de\u011fil, b\u00fct\u00fcn Kafkasya\u2019ya yay\u0131ld\u0131.<\/p>\n","protected":false},"author":12,"featured_media":107324,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[646,265,249],"tags":[],"class_list":["post-107341","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-beginning-genocide-slide-2","category-analysis-genocides-of-azerbaijanis-3","category-genocides-of-azerbaijanis-3"],"fimg_url":"https:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/1905.jpeg","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/107341","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/12"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=107341"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/107341\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":134456,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/107341\/revisions\/134456"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/107324"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=107341"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=107341"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=107341"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}