{"id":111795,"date":"2020-03-27T11:20:03","date_gmt":"2020-03-27T07:20:03","guid":{"rendered":"http:\/\/1905.az\/?p=111795"},"modified":"2020-03-27T18:30:22","modified_gmt":"2020-03-27T14:30:22","slug":"bolseviklerin-anilarina-gore-1918-yilinin-ilkbaharinda-azerbaycanlilara-karsi-yapilmis-soykirim","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/1905.az\/tr\/bolseviklerin-anilarina-gore-1918-yilinin-ilkbaharinda-azerbaycanlilara-karsi-yapilmis-soykirim\/","title":{"rendered":"Bol\u015feviklerin anilarina g\u00f6re 1918 yilinin ilkbaharinda azerbaycanlilara kar\u015fi yapilmi\u015f soykirim"},"content":{"rendered":"<pre>1918\u2019DE AZERBAYCAN\u2019DA YA\u015eANAN TRAJ\u0130K OLAYLARIN BOL\u015eEV\u0130KLER TARAFINDAN YORUMLAMA \u00c7ABALARI SOVYET HAK\u0130M\u0130YET\u0130N\u0130N TES\u0130S ED\u0130LMES\u0130NDEN DERHAL SONRA BA\u015eLATILMI\u015eTIR.<!--more--><\/pre>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/bolsevikler-bakida.jpg\" alt=\"\" width=\"640\" height=\"465\" class=\"alignnone size-full wp-image-111796\" srcset=\"https:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/bolsevikler-bakida.jpg 640w, https:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/bolsevikler-bakida-300x218.jpg 300w, https:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/bolsevikler-bakida-400x291.jpg 400w\" sizes=\"auto, (max-width: 640px) 100vw, 640px\" \/><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1920\u2019lerden ba\u015flayarak Azerbaycan\u2019da 1917-18 olaylar\u0131nda yer alan devrimcilerin an\u0131lar\u0131n\u0131n anlatt\u0131\u011f\u0131 geceler d\u00fczenlenmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Buradaki konu\u015fmalar titizlikle kayda ge\u00e7irilirken, daha sonra gereken ideolojik \u00e7er\u00e7eveye oturtulmu\u015f, Azerbaycan\u2019da Sovyet hakimiyetinin tesis edilmesi i\u00e7in y\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fc\u015f m\u00fccadelenin tarihinden bahseden \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n temelini olu\u015fturmu\u015ftur. Olaylar\u0131 anlatan tan\u0131klar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu 1917 \u015eubat Devrimi sonras\u0131 parti \u00f6rg\u00fct\u00fcne kat\u0131lm\u0131\u015f s\u0131radan kom\u00fcnistler &#8211; K\u0131z\u0131l Ordu birliklerinde g\u00f6rev yapan, Bak\u00fc Halk Komiserleri Sovyetine ba\u011fl\u0131 kurumlarda \u00e7al\u0131\u015fanlar idi. Bu foruma kat\u0131lanlar aras\u0131nda Ermeniler, Ruslar ve Yahudiler \u00e7o\u011funluktayd\u0131 ve bu da Bak\u00fc Halk Komiserleri Sovyetinin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc rejimin Azerbaycan halk\u0131na ne kadar uzak oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span>O<\/span> <span>d<\/span>\u00f6<span>nemin<\/span> <span>olaylar<\/span>\u0131<span>na<\/span> <span>tan<\/span>\u0131<span>kl<\/span>\u0131<span>k<\/span> <span>edenlerin<\/span> <span>neredeyse<\/span> <span>tamam<\/span>\u0131 <span>an<\/span>\u0131<span>lar<\/span>\u0131<span>nda<\/span> <strong>1918 y\u0131l\u0131n\u0131n Mart olaylar\u0131n\u0131, Bak\u00fc\u2019de Sovyet hakimiyetinin kurulmas\u0131nda bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olarak g\u00f6rmekte ve Azerbaycanl\u0131lar\u0131 hedef ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde do\u011frulamaktad\u0131rlar. <\/strong><span>Bol<\/span>\u015f<span>eviklerin<\/span> \u00e7<span>o<\/span>\u011f<span>unlu<\/span>\u011f<span>u<\/span> <span>M<\/span>\u00fc<span>sl<\/span>\u00fc<span>man<\/span> <span>ahalinin<\/span> <span>zarar<\/span> <span>g<\/span>\u00f6<span>rd<\/span>\u00fc\u011f\u00fc <span>Bak<\/span>\u00fc, <span>Guba<\/span> <span>ve<\/span> \u015e<span>emahi<\/span>\u2019<span>de<\/span> <span>meydana<\/span> <span>gelen<\/span> <span>olaylar<\/span>\u0131 <span>tasvir<\/span> <span>etmi<\/span>\u015f<span>lerdir<\/span>. <span>Bol<\/span>\u015f<span>evikler<\/span> <span>bu<\/span> <span>b<\/span>\u00f6<span>lgelerde<\/span> <span>halk<\/span>\u0131<span>n<\/span> <span>de<\/span>\u011f<span>i<\/span>\u015f<span>ik<\/span> <span>etnik<\/span> <span>gruplardan<\/span> <span>ibaret<\/span> <span>oldu<\/span>\u011f<span>unu<\/span> <span>dikkate<\/span> <span>alarak<\/span> <span>etnik<\/span> \u00e7<span>at<\/span>\u0131\u015f<span>ma<\/span> <span>sonucunda<\/span> <span>hakimiyete<\/span> <span>daha<\/span> <span>kolay<\/span> <span>sahiplenebileceklerini<\/span> <span>d<\/span>\u00fc\u015f\u00fc<span>nm<\/span>\u00fc\u015f<span>lerdir<\/span>.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span>An<\/span>\u0131<span>lardan<\/span> \u015f\u00f6<span>yle<\/span> <span>bir<\/span> <span>sonu<\/span>\u00e7 \u00e7\u0131<span>kar<\/span>\u0131<span>labilir<\/span>: <strong>Bol\u015fevikler, silahl\u0131 Ta\u015fnak \u00e7etleriyle birlikte silahs\u0131z M\u00fcsl\u00fcmanlara kar\u015f\u0131 giri\u015fecekleri bu eylemin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 bildikleri halde Stepan \u015eaumyan\u2019\u0131n \u00f6nderli\u011finde Bak\u00fc olaylar\u0131n\u0131 \u00f6nceden planlam\u0131\u015flard\u0131r.<\/strong> <span>A<\/span>.<span>Gaber<\/span>&#8211;<span>Korn<\/span>\u2019<span>un<\/span> <span>ifade<\/span> <span>etti<\/span>\u011f<span>i<\/span> <span>gibi<\/span> \u201c<span>silahl<\/span>\u0131 <span>bir<\/span> <span>ayaklanma<\/span> <span>olmadan<\/span> <span>B<\/span>\u00fc<span>y<\/span>\u00fc<span>k<\/span> <span>Ekim<\/span> <span>Devriminin<\/span> <span>ba<\/span>\u015f<span>ar<\/span>\u0131<span>lar<\/span>\u0131<span>n<\/span>\u0131 <span>Bak<\/span>\u00fc\u2019<span>de<\/span> <span>tesis<\/span> <span>etmenin<\/span> <span>m<\/span>\u00fc<span>mk<\/span>\u00fc<span>n<\/span> <span>olmayaca<\/span>\u011f\u0131 <span>her<\/span> <span>kese<\/span> <span>belliydi<\/span>. <span>Do<\/span>\u011f<span>al<\/span> <span>olarak<\/span> <span>Bak<\/span>\u00fc <span>Komitesinin<\/span> <span>ilk<\/span> \u00e7<span>a<\/span>\u011f\u0131<span>r<\/span>\u0131\u015f\u0131<span>yla<\/span> <span>her<\/span> <span>kes<\/span> \u2013 <span>kimisi<\/span> <span>K<\/span>\u0131<span>z<\/span>\u0131<span>l<\/span> <span>Orduda<\/span>, <span>kimisi<\/span> <span>parti<\/span> \u00f6<span>rg<\/span>\u00fc<span>tlerinde<\/span> \u2013 <span>hevesle<\/span> <span>askeri<\/span> <span>tatbikata<\/span> <span>ba<\/span>\u015f<span>lad<\/span>\u0131<span>lar<\/span>.\u201d<sup>1<\/sup> <span>K<\/span>\u0131<span>z<\/span>\u0131<span>l<\/span> <span>Ordunun<\/span> <span>se<\/span>\u00e7<span>kin<\/span> <span>b<\/span>\u00f6<span>l<\/span>\u00fc<span>klerinden<\/span> <span>birine<\/span> <span>mensup<\/span> <span>N<\/span>.<span>Asriyants<\/span> <span>ise<\/span> <span>an<\/span>\u0131<span>lar<\/span>\u0131<span>n<\/span>\u0131 \u015f\u00f6<span>yle<\/span> <span>dile<\/span> <span>getirmekteydi<\/span>: <em>\u201c\u015e<\/em><em><span>aumyan<\/span><\/em><em> <span>Bak<\/span><\/em><em>\u00fc\u2019<span>ye<\/span><\/em><em> <span>geliyor<\/span><\/em><em>. <span>Burada Amirov\u2019un \u00f6nc\u00fcll\u00fc\u011f\u00fcnde gerek Bol\u015fevik gerekse milli (Ermeni \u2013 \u0130.N) birlikler organize edilmi\u015ftir. Amirov hepimizi, t\u00fcm eski yolda\u015flar\u0131 toplad\u0131, \u015eaumyan ve Caparidze\u2019nin talimatlar\u0131n\u0131 yerine getirmemiz gerekti\u011fini s\u00f6yledi. Tarih olarak neredeyse 1918 y\u0131l\u0131n\u0131n \u015fubat ay\u0131yd\u0131. Hem bizim hem de milliyetci Ta\u015fnak Partisi silahl\u0131 birlikleri haz\u0131r hale getirilmi\u015fti. \u015eaumyan, gece emir verilince M\u00fcsavat\u00e7\u0131lar\u0131n karargah\u0131na sald\u0131raca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 s\u00f6yledi. B\u00f6yle de yap\u0131ld\u0131. Emir verilince silahl\u0131 birlikler karargaha sald\u0131rd\u0131lar. S\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fmalar sonunda karargah ele ge\u00e7irildi\u201d<\/span><\/em><span>.<sup>2<\/sup> <strong>Olaylarda aktif rol alm\u0131\u015f, daha sonrada SSCB\u2019nin y\u00f6neticilerinden bir olmu\u015f Anastas Mikoyan<\/strong> da \u201cbu ayaklanman\u0131n ba\u015flamas\u0131na bir hafta kala t\u00fcm propaganda faaliyetlerini durdurdu\u011funu, i\u015f\u00e7i toplant\u0131lar\u0131na gitmedi\u011fini ve tamamen silahl\u0131 birliklerin tesis edilmesi ve silahland\u0131r\u0131lmas\u0131 meselesine odakland\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d itiraf ediyordu.<sup>3<\/sup> 1917 y\u0131l\u0131ndan parti \u00fcyelerinden A.Baranov\u2019un an\u0131lar\u0131na g\u00f6re mart olaylar\u0131nda A.Mikoyan Bak\u00fc kale kap\u0131s\u0131na d\u00fczenlenen operasyonun ba\u015f\u0131ndayd\u0131 ve aya\u011f\u0131ndan yaralanm\u0131\u015ft\u0131<sup>4<\/sup>. A. Ka\u00e7aeva\u2019n\u0131n an\u0131lar\u0131na g\u00f6re \u201cayaklanma ba\u015flat\u0131lmadan \u00f6nce yolda\u015f Korganov Bak\u00fc Komitesinden orduda ayaklanma ba\u015flat\u0131lmas\u0131 emrini alm\u0131\u015ft\u0131r. Yolda\u015f Lenin bizi cephe i\u00e7in silahland\u0131rmak talimat\u0131 vermi\u015ftir ve bu do\u011frultuda b\u00fcy\u00fck parti silah sevk edilmi\u015ftir. \u015eaumyan Lenine\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta bu konuda ricada bulunmu\u015ftur\u201d<sup>5<\/sup>. Muhtemelen burada bahsedilen mektup 3 (16) Mart 1918 tarihli \u0130.Stalin\u2019e yaz\u0131lm\u0131\u015f mektuptur.<strong> Bu mektupta \u015eaumyan Bak\u00fc Sovyetinin silahl\u0131 kuvvetlerinin olu\u015fturulmas\u0131n\u0131n \u00f6nemini anlatarak sadece K\u0131z\u0131l Ordu birliklerine de\u011fil ayn\u0131 zamanda Ta\u015fnaklara da askeri yard\u0131mda bulunulmas\u0131n\u0131 rica etmi\u015ftir<\/strong><sup>6<\/sup>. A.Gaber-Korn\u2019a g\u00f6r, \u201c<em>Zay\u0131f birliklere sahip Bak\u00fc Sovyeti Ta\u015fnak \u00e7etelerinin kat\u0131lmas\u0131na sessizce onay vermek zorunda kald\u0131<\/em>\u201d.<sup>7<\/sup> B\u00f6ylece, <strong>1918 y\u0131l\u0131 ilkbahar\u0131nda Bak\u00fc Sovyeti taraf\u0131ndan Bak\u00fc\u2019de Ta\u015fnak-Bol\u015fevik askeri ittifak\u0131 olu\u015fturulmu\u015ftur<\/strong>. <\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span>Mart<\/span> <span>olaylar<\/span>\u0131 \u00f6<span>ncesi<\/span> <span>Bol<\/span>\u015f<span>evik<\/span>&#8211;<span>Ta<\/span>\u015f<span>nak<\/span> <span>askeri<\/span> <span>ittifak<\/span>\u0131<span>n<\/span>\u0131<span>n<\/span> <span>olu<\/span>\u015f<span>turulmas<\/span>\u0131<span>na<\/span> <span>dair<\/span> <span>bilgiler<\/span> <span>ba<\/span>\u015f<span>ka<\/span> <span>an<\/span>\u0131<span>larda<\/span> <span>da<\/span> <span>yer<\/span> <span>almaktad<\/span>\u0131<span>r<\/span>. <span>A<\/span>. <span>Baranov<\/span>\u2019<span>un<\/span> <span>an<\/span>\u0131<span>lar<\/span>\u0131<span>na<\/span> <span>g<\/span>\u00f6<span>re<\/span> <span>Bak<\/span>\u00fc\u2019<span>de<\/span> <span>kale<\/span> <span>kap<\/span>\u0131<span>s<\/span>\u0131<span>na<\/span> <span>h<\/span>\u00fc<span>cum<\/span> <span>s<\/span>\u0131<span>ras<\/span>\u0131<span>nda<\/span> <span>S<\/span>.\u015e<span>aumyan<\/span>\u2019\u0131<span>n<\/span> <span>makineli<\/span> <span>t<\/span>\u00fc<span>fek<\/span> <span>kullanan<\/span> <span>k<\/span>\u00fc\u00e7\u00fc<span>k<\/span> <span>o<\/span>\u011f<span>lu<\/span> <span>Levon<\/span> \u015e<span>aumyan<\/span>\u2019\u0131<span>n<\/span>8 <span>anlatt<\/span>\u0131<span>klar<\/span>\u0131 <span>Ta<\/span>\u015f<span>nak<\/span> <span>T<\/span>.<span>Amirov<\/span>\u2019<span>un<\/span> <span>birli<\/span>\u011f<span>inin<\/span> <span>Bol<\/span>\u015f<span>eviklerin<\/span> <span>yan<\/span>\u0131<span>nda<\/span> <span>yer<\/span> <span>ald<\/span>\u0131\u011f\u0131<span>n<\/span>\u0131 <span>do<\/span>\u011f<span>rulamaktad<\/span>\u0131<span>r<\/span>: \u201c<em><span>O<\/span><\/em><em> <span>hi<\/span><\/em><em>\u00e7<span>bir<\/span><\/em><em> <span>zaman<\/span><\/em><em> <span>Bol<\/span><\/em><em>\u015f<span>evik<\/span><\/em><em> <span>olmam<\/span><\/em><em>\u0131\u015f<span>t<\/span><\/em><em>\u0131<span>r<\/span><\/em><em>. <span>O bu s\u00fcre\u00e7te \u00f6nemli rol ald\u0131 ve b\u00fcy\u00fck yard\u0131m etti. Bu sadece Stepan\u2019la olan iyi ili\u015fkileri sayesinde m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur. Sadece Stepan onun \u00fczerinde etkin idi. Evet, Stepan sayesinde ondan sava\u015f s\u0131ras\u0131nda yeteri kadar faydaland\u0131lar<\/span><\/em><span>\u201d <sup>9<\/sup>. 1917 y\u0131l\u0131ndan parti \u00f6rg\u00fct\u00fcnde yer alan G.Blyumin \u015f\u00f6yle yazmaktayd\u0131: \u201c<em>1918 olaylar\u0131 meydana geldi ve biz elimizde silahl\u0131 g\u00fc\u00e7lerimiz olmadan Ta\u015fnak birliklerini kulland\u0131k<\/em>\u201d.<sup>10<\/sup> A.Ka\u00e7aeva o d\u00f6nemi \u015f\u00f6yle hat\u0131rlamaktad\u0131r: <em>\u201c\u2026taburlar olu\u015ftururken komuta zincirimiz yoktu. Demek, kom\u00fcnist \u00e7ekirdekten yoksun bir ordu olu\u015fturmu\u015ftuk. Ordunun y\u00fczde 70\u2019i Ermenilerden olu\u015fmaktayd\u0131<\/em>.\u201d <sup>11<\/sup>. Bol\u015fevikler sonuna kadar Ta\u015fnak birliklerine ba\u011f\u0131ml\u0131 kald\u0131lar ve onlar\u0131 kendi hakimiyetleri alt\u0131na alamad\u0131lar. A.Gaber-Korn \u015f\u00f6yle yazmaktad\u0131r \u201c<em>M\u00fcsavat\u00e7\u0131lardan \u201cvah\u015fi tugay\u0131\u201d feshetmeleri istenmi\u015f ve onlar Sovyetden de kovulmu\u015flard\u0131. Ta\u015fnaklar\u0131n silahs\u0131zlanmas\u0131na ili\u015fkin bask\u0131lar zay\u0131ft\u0131 ve onlar hala Sovyette idiler. Bu durum, \u00f6zellikle T\u00fcrk ahalide \u00e7ok olumsuz etki uyand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r<\/em>\u201d <sup>12<\/sup>. A.Bagdasarov\u2019un an\u0131lar\u0131na g\u00f6re durum \u00e7ok kritik idi ve Bol\u015feviklerin kontrol\u00fcnden \u00e7\u0131kma korkusu s\u00f6z konusuydu: \u201c<em>Mart olaylar\u0131 sonras\u0131 i\u00e7 sava\u015f etnik sava\u015fa d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde Ermenilerin ba\u015f\u0131nda duranlar\u0131n y\u00fczde sekseni Ta\u015fnak idi. Parti art\u0131k ya\u015famayaca\u011f\u0131n\u0131 hissetmeye ba\u015flad\u0131. Hakimiyet Ermenilerin ve Ruslar\u0131n elinde idi. Ermeni Ulusal Komitesi t\u00fcm silahl\u0131 birlikleri organize ediyordu.<\/em>\u201d<sup>13<\/sup>. Ger\u00e7i bir kadar sonra Mart 1918 olaylar\u0131na i\u015ftirak etmi\u015f ve daha sonra Ermenistan Kom\u00fcnist (Bol\u015fevik) Partisi Sekreteri g\u00f6revinde \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f L.Mirzoyan S.\u015eaumyan\u2019\u0131n \u00f6nderli\u011finde Bol\u015feviklerin eylemlerine hak kazand\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015farak \u015f\u00f6yle yaz\u0131yordu: \u201c<em>Ger\u00e7ekten Sovyet hakimiyeti Ta\u015fnaklar\u0131 kendi ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda kullanm\u0131\u015ft\u0131r<\/em>\u201d<sup>14<\/sup>. Ger\u00e7ek ac\u0131 olsa da ger\u00e7ektir: Bak\u00fc Sovyetinin ordusunu kesinlikle bir Ermeni olu\u015fumu olarak g\u00f6rebiliriz. <\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span>Bo<\/span>\u015f<span>evik<\/span>&#8211;<span>Ta<\/span>\u015f<span>nak<\/span> <span>ittifak<\/span>\u0131<span>n<\/span>\u0131<span>n<\/span> <span>iktidar<\/span>\u0131 <span>sahiplenmek<\/span> <span>i<\/span>\u00e7<span>in<\/span> <span>kulland<\/span>\u0131\u011f\u0131 <span>m<\/span>\u00fc<span>cadele<\/span> <span>takti<\/span>\u011f<span>i<\/span> <span>Azerbaycanl<\/span>\u0131<span>lar<\/span>\u0131<span>n<\/span> <span>toplu<\/span> <span>k<\/span>\u0131<span>y<\/span>\u0131<span>m<\/span>\u0131<span>yla<\/span> <span>sonu<\/span>\u00e7<span>land<\/span>\u0131. <span>G.Blyumin bunu itiraf etmektedir: \u201c<em>Ta\u015fnak birlikleri al\u00e7ak\u00e7a davrand\u0131lar. \u0130\u00e7 sava\u015f yerine etnik sava\u015f ba\u015flatt\u0131lar, gariban M\u00fcsl\u00fcman ahaliden 20 000\u2019ini do\u011frad\u0131lar<\/em>.\u201d<sup>15<\/sup>\u00a0A.Baranov da an\u0131lar\u0131nda Bak\u00fc\u2019de M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n Ta\u015fnak birlikleri taraf\u0131ndan toplu \u015fekilde imha edildi\u011fini yaz\u0131yordur: \u201c<em>K\u0131z\u0131l Ordu birliklerinin ve parti \u00f6rg\u00fct\u00fcne ait birlikler Nikolayev caddesi, \u201cMetropol\u201d oteli istikametinden ana kale kap\u0131s\u0131na do\u011fru h\u00fccum ettiler. <strong>Burada Ta\u015fnak birlikleri \u00f6nc\u00fcld\u00fc ve Musavat ayaklanmas\u0131n\u0131 bast\u0131r\u0131rken t\u00fcm M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 da \u00f6ld\u00fcr\u00fcyorlard\u0131<\/strong><\/em>.\u201d<sup>16<\/sup>\u00a0Fakat k\u0131sa s\u00fcre sonra ermeni m\u00fcttefiklerinin yapt\u0131klar\u0131 Bol\u015fevikleri hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011fratm\u0131\u015ft\u0131. Bu y\u00fczden onlar\u0131n birlikteli\u011fi \u00e7ok fazla s\u00fcrmedi. Bak\u00fc h\u00fck\u00fcmeti d\u00fc\u015ferken bu birliktelik de sona erdi. A.Gaber-Korn\u2019un yazd\u0131\u011f\u0131 gibi \u201c30-31 Temmuz 1918 olaylar\u0131 Ta\u015fnaklar\u0131n Sovyet kar\u015f\u0131t\u0131 bir tutum i\u00e7inde olduklar\u0131n\u0131 ve ihanet ettiklerini ortaya koydu. S.\u015eaumyan Ermeni birliklerinin cepheye kat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in neredeyse yalvar\u0131rken onlar bunu yapmad\u0131lar. \u00c7\u00fcnk\u00fc Bak\u00fc Sovyetinin zor duruma d\u00fc\u015fmesi Ta\u015fnaklar\u0131n yarar\u0131na idi\u201d.<sup>17<\/sup> <\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span>1918 y\u0131l\u0131 ilkbahar\u0131nda meydana gelmi\u015f olaylar\u0131n en kanl\u0131 sayfalar\u0131ndan biri de \u015eemahi facias\u0131 idi. S.\u015eaumyan Moskova\u2019y\u0131 Bak\u00fc Sovyetini tehdit eden devrim kar\u015f\u0131t\u0131 g\u00fc\u00e7lerin varl\u0131\u011f\u0131na inand\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Bununla da b\u00f6lgelerde Azerbaycanl\u0131 halka kar\u015f\u0131 uygulayacaklar\u0131 k\u0131y\u0131mlara hak kazand\u0131rmak istiyordu. Bu ama\u00e7la Moskova\u2019ya sundu\u011fu raporda \u015eemahi\u2019de kanl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131, Bak\u00fc Sovyeti birliklerinin geri \u00e7ekilmek zorunda kald\u0131klar\u0131n\u0131, onlarla birlikte b\u00f6lgede ya\u015fayan Rus Molokanlar\u0131n ve Ermenilerin de b\u00f6lgeyi terk ettiklerini yaz\u0131yordu.<sup>18<\/sup> Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Halk Komiserleri Sovyetine g\u00f6nderdi\u011fi 13 Nisan 1918 tarihli mektubunda S.\u015eaumyan \u015eemahi\u2019de devrim kar\u015f\u0131t\u0131 g\u00fc\u00e7lerin bulundu\u011funu, bu ama\u00e7la oraya \u201ctoplar ve makineli t\u00fcfeklerle silahlanm\u0131\u015f yeni bir birlik sevk etti\u011fini\u201d yaz\u0131yordu.<sup>19<\/sup> <strong>Bu birli\u011fin ba\u015f\u0131nda Stepan Lalayev vard\u0131. Olaylara tan\u0131kl\u0131k yapm\u0131\u015f P. Bo\u00e7arov\u2019un anlatt\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re Bak\u00fc h\u00fck\u00fcmeti Lalayev\u2019i geni\u015f yetkilerle donatm\u0131\u015ft\u0131r.<\/strong><sup>20<\/sup><strong> Lalayev ve katilleri bu kadim \u015fehri yak\u0131p y\u0131km\u0131\u015f, ahalisinin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc imha etmi\u015ftir. Zaten bir sene \u00f6nce meydana gelmi\u015f \u015fiddetli deprem sonucunda halk\u0131n bir k\u0131sm\u0131 hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015fti. <\/strong>P.Bo\u00e7arov \u015f\u00f6yle devam etmektedir: \u201c<em>Bir gece i\u00e7inde \u015fehri yok ettiler. Ahali \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Caparidze\u2019nin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda bir komisyon ivedilikle olay yerine sevk edildi. \u015eemahi garnizon komutan\u0131 Ta\u015fnak Pahlatsin g\u00f6revden al\u0131nd\u0131 ve olaylar s\u0131ras\u0131nda hareketsiz kalm\u0131\u015f birli\u011fi feshedildi. Ta\u015fnak Stepan Lalayev de \u015fehirden kovuldu<\/em>.\u201d<sup>21<\/sup> Me\u015fedi Azizbeyov \u015eemahi\u2019de incelemelerde bulunmak i\u00e7in g\u00f6revlendirildi. Azizbeyov\u2019la birlikte olay yerine gitmi\u015f K\u0131z\u0131l Ordu mensuplar\u0131ndan Hac\u0131yev \u015funlar\u0131 anlat\u0131yordu: \u201c<em>Parti te\u015fkilat\u0131n\u0131n talimat\u0131yla Me\u015fedi Azizbeyov\u2019un maiyetindeki heyet \u015eemahi\u2019ye gitmek i\u00e7in g\u00f6revlendirilmi\u015fti. Biz \u015eemahi\u2019ye geldi\u011fimizde Ta\u015fnaklar kar\u015f\u0131lad\u0131lar ve bizi \u00f6ld\u00fcrmek istediler. Daha sonra Medrese kasabas\u0131na gittik. Halka i\u015fkence edilmi\u015fti, kad\u0131nlara \u015fiddet uygulanm\u0131\u015ft\u0131. Caddelerde \u015farap f\u0131\u00e7\u0131lar\u0131 konulmu\u015ftu. Her kes sarho\u015f idi. Her t\u00fcrl\u00fc ahlaks\u0131zl\u0131k yap\u0131l\u0131yordu. \u015eemahi\u2019den sonra Alt\u0131a\u011fac\u2019a ge\u00e7tik. G\u00f6steri d\u00fczenlendi. Yolda\u015f Me\u015fedi Bey bir konu\u015fma yaparak Molokan, Ermeni ve Ruslar\u0131 bar\u0131\u015fa \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131. Maalesef onlar\u0131n aras\u0131nda bizim belgeleri okuyabilecek bir ki\u015fi bile bulunamad\u0131. Ben S.\u015eaumyan\u2019\u0131n imzas\u0131 yerine Caparidze\u2019nin ismini okudum. \u00c7\u00fcnk\u00fc halk Ermenilere kar\u015f\u0131 tepkiliydi. Onlar &#8211; siz bize kar\u015f\u0131 Rus askeri g\u00f6nderin, o zaman biz Sovyet hakimiyetine kar\u015f\u0131 bu kadar \u00f6fkeli olmay\u0131z \u2013 diyorlard\u0131. Geri d\u00f6nd\u00fckten sonra Me\u015fedi Bey Bak\u00fc Sovyetin\u2019e \u015eemahi kazas\u0131ndaki durumu anlatan bir rapor sundu<\/em>.\u201d <sup>22<\/sup>\u00a0Azizbeyov\u2019un seferinden sonra Bak\u00fc Sovyeti Y\u00fcr\u00fctme Komitesi 22 Nisan\u2019da \u015eemahi\u2019yle ilgili \u00f6zel bir karar ald\u0131. Kararda \u015fehrin yak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve kurtulan insanlar\u0131n durumlar\u0131n\u0131n \u00e7ok a\u011f\u0131r oldu\u011fu vurgulanm\u0131\u015f, tahribat\u0131n boyutlar\u0131n\u0131 belirlemek, m\u00fcltecilerin durumunu tespit etmek ve durumun iyile\u015ftirilmesi amac\u0131yla \u00f6zel bir komisyon olu\u015fturulmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Komisyon Azizbeyov\u2019un ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda faaliyet g\u00f6sterecekti. \u0130lgin\u00e7 olan, ilk kez \u201cola\u011fan\u00fcst\u00fc soru\u015fturma komisyonu\u201d ad\u0131nda bir komisyonun olu\u015fturulmas\u0131yd\u0131. Komisyonun g\u00f6revi \u201cmeydana gelmi\u015f olaylar\u0131 incelemek ve su\u00e7lular\u0131 tespit etmek\u201d idi.<sup>23<\/sup> Fakat <strong>k\u0131sa s\u00fcre sonra komisyon etkisiz hale geldi. Nitekim Lalayev ve onun gibiler en y\u00fcksek d\u00fczeyde S.\u015eaumyan taraf\u0131ndan koruma alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim \u015eaumyan bu tutumunu a\u00e7\u0131k bir dille ifade etmi\u015ftir<\/strong>: \u201c<em>Lalayev\u2019i tutuklamak \u015f\u0131k de\u011fil, bu ne ciddiyetsizlik<\/em>\u201d<sup>24<\/sup>. <\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span>Kanl\u0131 olaylar\u0131n bir ba\u015fka merkezi de Guba kazas\u0131 idi. Azerbaycan Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Siyasi Belgeler Ar\u015fivinde 1917-18 y\u0131llar\u0131 Guba\u2019daki olaylarda yer alm\u0131\u015f Bol\u015feviklerin an\u0131lar\u0131 bulunmaktad\u0131r. Guba Bak\u00fc ve \u015eemahi\u2019den sonra S.\u015eaumyan \u00f6nderli\u011finde Bol\u015feviklerin hakimiyetlerini tesis etmek istedikleri \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00fcy\u00fck \u015fehirdi. Buras\u0131 da 1918 y\u0131l\u0131 kanl\u0131 mart olaylar\u0131 sonras\u0131 i\u015fgal edilmi\u015ftir. De\u011fi\u015fik halklar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Guba b\u00f6lgesinde Ermenilerin say\u0131s\u0131 \u00e7ok azd\u0131. N\u00fcfusun b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funu olu\u015fturan Azerbaycanl\u0131larla birlikte Yahudi, Ortodoks olmayan Ruslar, Tatlar ve Lezgiler de ya\u015f\u0131yorlard\u0131. Guba\u2019da Sovyet hakimiyeti sadece Nisan 1918\u2019de Caparidze\u2019nin emriyle Bak\u00fc\u2019ye g\u00f6nderilmi\u015f David Gelovani\u2019nin komutas\u0131ndaki Bak\u00fc Sovyeti birliklerinin \u00e7abas\u0131 sonucunda tesis edil bildi. Ama k\u0131sa s\u00fcre sonra civar k\u00f6yl\u00fcler, \u00f6zellikle Lezgiler Gelovani\u2019ye tabi olmak istemediler. Bu durumda Guba\u2019ya A\u011facanyan\u2019\u0131n komutas\u0131nda t\u00fcm\u00fc Ermenilerden m\u00fcte\u015fekkil bir birlik geldiyse de girdikleri \u00e7at\u0131\u015fmada yenilgiye u\u011frad\u0131lar. \u0130ki hafta sonra, <strong>1 May\u0131s 1918\u2019de Guba\u2019ya yine Ermenilerden olu\u015fan \u00fc\u00e7 binlik bir birlik dahil oldu. K\u0131z\u0131l Orduya tabi bu birli\u011fin komutan\u0131 M\u00fcsl\u00fcmanlara kar\u015f\u0131 patolojik nefretiyle tan\u0131nan Ta\u015fnak Amazaps Srvantztyan idi<\/strong>. Gelovani daha sonra Azerbaycan Cumhuriyeti h\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan olu\u015fturulmu\u015f soru\u015fturma komisyonundaki ifadesinde <strong>Amazaps\u2019\u0131n birli\u011finin Guba\u2019ya halk\u0131 cezaland\u0131rmak amac\u0131yla bizzat \u015eaumyan taraf\u0131ndan ve di\u011fer komiserlerin bilgisi d\u0131\u015f\u0131nda g\u00f6nderdi\u011fini s\u00f6yleyecekti. Birlikteki askerler ise Korganov taraf\u0131ndan seferber edilmi\u015ftir<\/strong>.<sup>25<\/sup> Amazaps\u2019\u0131n birli\u011finde g\u00f6rev yapm\u0131\u015f ve Guba\u2019da bulunmu\u015f, Guba kazas\u0131n\u0131n Yahudi kasabas\u0131nda K\u0131z\u0131l Ordu birli\u011fi mensuplar\u0131ndan S.\u0130lyantsev \u015fu sat\u0131rlar\u0131 aktarmaktad\u0131r: \u201c<em>Birka\u00e7 g\u00fcn sonra Amazaps\u2019\u0131n 1500 ki\u015filik bir birlikle geldi\u011fini duyduk. Yollarda k\u00f6yleri ate\u015fe vermi\u015fti. Malum oldu ki, Amazaps Bol\u015fevik olarak burada bulunmaktad\u0131r. Ama o ve birli\u011findekiler etnik k\u0131y\u0131m uygulad\u0131lar, k\u00f6yleri ve \u015fehri yakt\u0131lar, sivil halk\u0131 ya\u011fmalad\u0131lar ve sonra da \u00e7ekip gittiler<\/em>.\u201d<sup>26<\/sup> Ba\u015fka bir tan\u0131k, Guba\u2019daki K\u0131z\u0131l Ordu birli\u011finde g\u00f6rev yapan Mir Musa \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemektedir: \u201c<em>Ta\u015fnak Amazaps T\u00fcrk halk\u0131n\u0131 cezaland\u0131rd\u0131. Toplu ter\u00f6r, ya\u011fma ve cinayet ba\u015flad\u0131<\/em>.\u201d<sup>27<\/sup><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span>Ta\u015fnaklar\u0131n Guba \u201cseferinde\u201d yer alm\u0131\u015f yegane Azerbaycanl\u0131, daha sonra Azerbaycan Kom\u00fcnist parti te\u015fkilat\u0131n\u0131n lideri olmu\u015f Mir Cafer Ba\u011f\u0131rov\u2019un an\u0131lar\u0131 da Amazaps\u2019\u0131n yapt\u0131klar\u0131na tan\u0131kl\u0131k etmektedir. Mir Cafer Ba\u011f\u0131rov\u2019un 1923 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda Azerbaycan Siyasi \u0130daresi Ba\u015fkan\u0131 g\u00f6revindeyken yazd\u0131\u011f\u0131 otobiyografisinde bu facia \u00f6ncesi Guba\u2019daki durumu ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde tasvir etmektedir. Ba\u011f\u0131rov o s\u0131rada kar\u015f\u0131 kampta yer alarak hem\u015ferilerinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 faciay\u0131 onlarla birlikte ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Ba\u011f\u0131rov \u015f\u00f6yle yazmaktayd\u0131: \u201c<em>\u00dcz\u00fclerek ifade etmek isterim ki Guba\u2019da ya\u015fanm\u0131\u015f o korkun\u00e7 olaylara kendi iradem d\u0131\u015f\u0131nda tan\u0131kl\u0131k etmek zorunda kald\u0131m. Ta\u015fnaklar\u0131n vah\u015fi hareketleri kar\u015f\u0131s\u0131nda masum halka hi\u00e7bir yard\u0131m edemedim. Hatta kendi yak\u0131nlar\u0131m\u0131 da kurtaramad\u0131m. Yetmi\u015f ya\u015f\u0131ndaki ihtiyar amcam Mir Talib, o\u011flu Mir Ha\u015fim, damad\u0131 Hac\u0131 Heybet ve di\u011fer yak\u0131nlar\u0131m s\u00fcng\u00fcyle vah\u015fice \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015flerdir<\/em>.\u201d<sup>28<\/sup> Baz\u0131 tan\u0131klar\u0131n s\u00f6ylediklerine g\u00f6re Ba\u011f\u0131rov o \u201ckorkun\u00e7 olaylar\u0131 durdurmaya\u201d \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, fakat kendisini tutuklam\u0131\u015flard\u0131r. Yahudi kasabas\u0131nda g\u00f6revli K\u0131z\u0131l Ordu mensubu Haniko \u015eafadim o olaylar\u0131 \u015f\u00f6yle anlatmaktad\u0131r: \u201cGizli liderlerimiz yolda\u015f Ba\u011f\u0131rov ve yolda\u015f Mardahay Yakubov bize Amazaps\u2019\u0131n birli\u011finin Bol\u015fevik olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, milliyet\u00e7i olduklar\u0131n\u0131, onlara kar\u0131\u015fmamam\u0131z\u0131, Bo\u015fevikler gelene kadar beklememezi s\u00f6ylediler. Ha\u00e7maz\u2019da bulundu\u011fumuz s\u0131rada Ba\u011f\u0131rov\u2019un, k\u00f6yl\u00fclere dokunulmamas\u0131, nitekim onlar\u0131n su\u00e7suz olduklar\u0131 y\u00f6n\u00fcnde propaganda yapt\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle Amazaps taraf\u0131ndan tutuklanmak istedi\u011fini \u00f6\u011frendik. Biz \u015ealma Marday ve Mardahay Yakubov\u2019la Ermenilere gittik ve Ba\u011f\u0131rov\u2019un M\u00fcsavat\u00e7\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ger\u00e7ek bir devrimci oldu\u011funu, onun nazar\u0131nda t\u00fcm milletlerin e\u015fit oldu\u011funu s\u00f6yledik. Bu konu\u015fmam\u0131z onlar\u0131 etkiledi ve Ba\u011f\u0131rov\u2019u Ta\u015fnaklar\u0131n elinden kurtard\u0131k\u201d.<sup>29<\/sup> <\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span>Genelde Sovyet d\u00f6neminde 1918 y\u0131l\u0131 ilkbahar\u0131nda meydana gelmi\u015f olaylar\u0131n objektif \u015fekilde anlat\u0131lmas\u0131 imkans\u0131zd\u0131r. Bu b\u00fcy\u00fck cesaret gerektiriyordu. \u0130stikrars\u0131z politik tutum sergiledi\u011fi gerek\u00e7esiyle su\u00e7lanmak korkusu alt\u0131nda bir\u00e7ok \u00fcnl\u00fc Azerbaycan kom\u00fcnistleri, o d\u00f6nemin g\u00f6rg\u00fc tan\u0131klar\u0131 objektif de\u011ferlendirmelerden \u00e7e\u015fitli nedenlerle \u015fekillerde ka\u00e7\u0131nm\u0131\u015flard\u0131r. S\u0131radan parti \u00fcyelerine gelince onlardan baz\u0131lar\u0131 ger\u00e7ekleri idrak ederek tercih yapt\u0131klar\u0131ndan dolay\u0131 de\u011fil, o d\u00f6nemin d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olu\u015fturan ko\u015fullar\u0131n diktesiyle bu olaylara kat\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. \u015e\u00fcphesiz onlar, konjokt\u00fcrel alg\u0131lama \u00e7er\u00e7evesinde \u00e7ok \u015feyi g\u00f6remiyorlard\u0131. Onlar\u0131n anlatt\u0131klar\u0131 m\u00fcnferit olaylar bile \u015f\u00f6yle bir sonuca varmam\u0131z\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r: 1920 y\u0131l\u0131n\u0131n ilkbahar\u0131nda Azerbaycan\u2019da Sovyet hakimiyeti binlerce sivil Azerbaycanl\u0131n\u0131n kan\u0131 pahas\u0131na tesis edilmi\u015ftir. <\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><span>Kaynak\u00e7a:<\/span><\/strong><\/p>\n<ol>\n<li><span> Gaber \u2013Korn A. Bak\u00fc Ekim Devrimi G\u00fcnlerinde. \u201cGe\u00e7mi\u015ften\u201d (Bak\u00fc Bol\u015fevik Te\u015fkilat\u0131 ve Ekim Devrimi Tarihine \u0130li\u015fkin Belgeler). Bak\u00fc, 1924, s.53 <\/span><\/li>\n<li><span> Azerbaycan Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Siyasi Belgeler Ar\u015fivi (ACYBSBA), f. 276, liste 2, d.20, l. 75-76 <\/span><\/li>\n<li><span> Mikoyan A.\u0130. B\u00f6yle Olmu\u015ftur. \u041coskova 1999; http:\/\/militera.lib. ru\/memo\/russian\/mikoyan\/index.html <\/span><\/li>\n<li><span> ACYBSBA, f. 268, liste 23, d.104, l. 10-11 <\/span><\/li>\n<li><span> ACYBSBA, f. 276, liste 2, d.20, l. 44 <\/span><\/li>\n<li><span> Bol\u015fevikler Azerbaycan\u2019da Sovyet Devrimi Zaferi Yolunda, s. 318- 319; \u015eaumyan S.G.Se\u00e7ilmi\u015f Eserleri. 2 ciltte. Cilt.2, \u041coskova,1978, s.225-226 <\/span><\/li>\n<li><span> Gaber \u2013Korn A. Bak\u00fc Ekim Devrimi G\u00fcnlerinde.\u201cGe\u00e7mi\u015ften\u201d (Bak\u00fc Bol\u015fevik Te\u015fkilat\u0131 ve Ekim Devrimi Tarihine \u0130li\u015fkin Belgeler). Bak\u00fc, 1924, s.53 <\/span><\/li>\n<li><span> ACYBSBA, f. 268, liste 23, d.104, l. 10-11 <\/span><\/li>\n<li><span> ACYBSBA, f. 303, liste 1, d.60, l. 30- 31 <\/span><\/li>\n<li><span> ACYBSBA, f. 276, liste 2, d.20, l. 18- 19 <\/span><\/li>\n<li><span> ACYBSBA, f. 276, liste 2, d.20, l. 44 <\/span><\/li>\n<li><span> Gaber \u2013Korn A. Bak\u00fc Ekim Devrimi G\u00fcnlerinde.\u201cGe\u00e7mi\u015ften\u201d (Bak\u00fc Bol\u015fevik Te\u015fkilat\u0131 ve Ekim Devrimi Tarihine \u0130li\u015fkin Belgeler). Bak\u00fc, 1924, s.53 <\/span><\/li>\n<li><span> ACYBSBA, f. 303, liste 1, d.60, l. 16 <\/span><\/li>\n<li><span> Hasanl\u0131 C. 1918 Y\u0131l\u0131n\u0131n Trajik \u0130lkbahar\u0131. \u201cZerkalo\u201d gazetesi, 2009, 11 Eyl\u00fcl <\/span><\/li>\n<li><span> ACYBSBA, f. 276, liste 2, d.20, l. 18- 19 <\/span><\/li>\n<li><span> ACYBSBA, f. 268, liste 23, d.104, l. 10-11 <\/span><\/li>\n<li><span> Gaber \u2013Korn A. Bak\u00fc Ekim Devrimi G\u00fcnlerinde.\u201cGe\u00e7mi\u015ften\u201d (Bak\u00fc Bol\u015fevik Te\u015fkilat\u0131 ve Ekim Devrimi Tarihine \u0130li\u015fkin Belgeler). Bak\u00fc, 1924, s.54 <\/span><\/li>\n<li><span> \u015eaumyan S.G. Se\u00e7ilmi\u015f Eserleri. 2 ciltte. Cilt.2, \u041coskova,1978, s. 246- 247 <\/span><\/li>\n<li><span> \u015eaumyan S.G., a.g.k., s. 247 <\/span><\/li>\n<li><span> ACYBSBA, f. 276, liste 2, d.20, l. 85 <\/span><\/li>\n<li><span> ACYBSBA, f. 276, liste 2, d.20, l. 85 <\/span><\/li>\n<li><span> ACYBSBA, f. 456. liste 18, d.35, l. 18, 19, 21. <\/span><\/li>\n<li><span> Bol\u015fevikler Azerbaycan\u2019da Sovyet Devrimi Zaferi Yolunda, s. 366-367 <\/span><\/li>\n<li><span> \u201cAzerbaycan\u201d gazetesi, 1918 y\u0131l\u0131, 21 Ekim <\/span><\/li>\n<li><span> R\u00fcstemova-Tohidi S.A., Guba. 1918 Y\u0131l\u0131, Nisan-May\u0131s. Belgelerde M\u00fcsl\u00fcman Vah\u015feti. Bak\u00fc, 2010, s.77 26. ACYBSBA, f. 456, liste 18, d.36, l. 136 <\/span><\/li>\n<li><span> A.g.k., l. 161 <\/span><\/li>\n<li><span> \u0130smailov E. \u0130ktidar ve Halk. Azerbaycan\u2019da Sava\u015f Sonras\u0131 Stalinizm.1945-1953 y. Bak\u00fc, 2003, s.52 <\/span><\/li>\n<li><span> ACYBSBA, f. 456, liste 18, d.36, l. 156-157<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong><em><span>Dr. \u0130lqar N\u0130FTAL\u0130YEV<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><span><strong>Dergi<\/strong><\/span><strong> \u201c\u0130rs-Miras\u201d, \u2116 5, 2013, s.16-21<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1918\u2019DE AZERBAYCAN\u2019DA YA\u015eANAN TRAJ\u0130K OLAYLARIN BOL\u015eEV\u0130KLER TARAFINDAN YORUMLAMA \u00c7ABALARI SOVYET HAK\u0130M\u0130YET\u0130N\u0130N TES\u0130S ED\u0130LMES\u0130NDEN DERHAL SONRA BA\u015eLATILMI\u015eTIR.<\/p>\n","protected":false},"author":12,"featured_media":111796,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[646,265,249],"tags":[],"class_list":["post-111795","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-beginning-genocide-slide-2","category-analysis-genocides-of-azerbaijanis-3","category-genocides-of-azerbaijanis-3"],"fimg_url":"https:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/bolsevikler-bakida.jpg","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/111795","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/12"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=111795"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/111795\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/111796"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=111795"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=111795"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=111795"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}