{"id":123652,"date":"2020-01-10T17:03:48","date_gmt":"2020-01-10T13:03:48","guid":{"rendered":"http:\/\/1905.az\/?p=123652"},"modified":"2020-01-13T11:26:01","modified_gmt":"2020-01-13T07:26:01","slug":"nahcivan-ile-azerbaycani-birbirinden-ayirmak-uzere-tertiplenen-zengezurun-ermenistana-katilma-sureci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/1905.az\/tr\/nahcivan-ile-azerbaycani-birbirinden-ayirmak-uzere-tertiplenen-zengezurun-ermenistana-katilma-sureci\/","title":{"rendered":"NAH\u00c7IVAN \u0130LE AZERBAYCAN\u2019I B\u0130RB\u0130R\u0130NDEN AYIRMAK \u00dcZERE TERT\u0130PLENEN ZENGEZUR\u2019UN ERMEN\u0130STAN\u2019A KATILMA S\u00dcREC\u0130"},"content":{"rendered":"<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/j43ueee.jpg\" alt=\"\" width=\"500\" height=\"288\" class=\"aligncenter size-full wp-image-123653\" srcset=\"https:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/j43ueee.jpg 500w, https:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/j43ueee-300x173.jpg 300w, https:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/j43ueee-400x230.jpg 400w\" sizes=\"auto, (max-width: 500px) 100vw, 500px\" \/><\/p>\n<p><!--more--><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131ndan itibaren Ermeniler, Zengezur&#8217;u ele ge\u00e7irmek i\u00e7in harekete ge\u00e7tiler ve y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda bunu ba\u015farabildiler. Stratejik a\u00e7\u0131dan \u00f6nemli olan Zengezur b\u00f6lgesi, \u0130ran s\u0131n\u0131r\u0131nda Azerbaycan&#8217;\u0131n G\u00fcneybat\u0131s\u0131n\u0131, Ermenistan&#8217;\u0131n g\u00fcneydo\u011fusunu kapsamaktad\u0131r. Eski T\u00fcrk-M\u00fcsl\u00fcman topraklar\u0131 olan Zengezur b\u00f6lgesinin n\u00fcfusunun etnik bile\u015fenindeki de\u011fi\u015fim, Rus birliklerinin i\u015fgalinden sonra XIX. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda ba\u015flad\u0131. Rusya ve \u0130ran aras\u0131nda G\u00fclistan (1813) ve T\u00fcrkmen\u00e7ay (1828) anla\u015fmalar\u0131n\u0131n imzalanmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Ermenilerin Zengezur b\u00f6lgesine toplu g\u00f6\u00e7 s\u00fcreci ba\u015flad\u0131. Sadece \u0130ran&#8217;dan T\u00fcrkmen\u00e7ay Antla\u015fmas\u0131 ile isk\u00e2n edilen 8249 Ermeni ailesinden 1300&#8217;\u00fc Karaba\u011f ve Zengezur&#8217;a yerle\u015fti, bunun sonucunda b\u00f6lgedeki demografik durum ciddi de\u011fi\u015fiklikler ge\u00e7irdi[1].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ermeni yazar A-do, yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda, Elizavetpol (Gence) Guberniyas\u0131n\u0131n Zengezur b\u00f6lgesinde bulunan 406 k\u00f6y\u00fcn 314 tanesinde M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n, geri kalan 92 k\u00f6yde ise Ermenilerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131yor[2]. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Zengezur b\u00f6lgesi 7.892km<sup>2<\/sup>\u2019 idi[3]. Ermeniler ilk kez 1905-1906 y\u0131llar\u0131nda silah g\u00fcc\u00fc ile Zengezur&#8217;u ele ge\u00e7irme giri\u015fiminde bulundular. G\u00fcney Kafkasya&#8217;n\u0131n T\u00fcrk-M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusunun t\u00fcm b\u00f6lgelerinde oldu\u011fu gibi Ta\u015fnaksutyun ve H\u0131n\u00e7ak partilerinin silahl\u0131 gruplar\u0131, Zengezur&#8217;da toplu katliamlar ger\u00e7ekle\u015ftirdiler. Ermeni yazar Stepan Zavaryan&#8217;a g\u00f6re, 1905-1906 y\u0131llar\u0131nda Ermeniler sadece Zengezur b\u00f6lgesinde 43 M\u00fcsl\u00fcman k\u00f6y\u00fcn\u00fc y\u0131kt\u0131lar[4]. A. Do, Zengezur&#8217;da Ermenilerin 1905-1906 y\u0131llar\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 katliamlar\u0131 barbarl\u0131k ve k\u0131nanmas\u0131 gereken eylemler olarak nitelendirdi[5].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>May\u0131s 1918 sonunda G\u00fcney Kafkasya&#8217;da \u00fc\u00e7 ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet ortaya \u00e7\u0131kt\u0131: G\u00fcrcistan, Azerbaycan ve Ermenistan. 4 Haziran 1918&#8217;de Batum&#8217;da imzalanan T\u00fcrkiye-Ermenistan bar\u0131\u015f ve dostluk anla\u015fmas\u0131na g\u00f6re Ermenistan Cumhuriyeti topraklar\u0131 yakla\u015f\u0131k 10 bin kilometrekaredir[6]. O s\u0131rada Azerbaycan topraklar\u0131, Ermenistan ve G\u00fcrcistan aras\u0131ndaki tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgeler de dahil olmak \u00fczere yakla\u015f\u0131k 114 bin kilometre karedir[7]. Azerbaycan&#8217;\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olan Zengezur topraklar\u0131 ise tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgelere dahil de\u011fildi. 29 May\u0131s&#8217;ta Azerbaycan Ulusal Konseyi oturumunda Ba\u015fbakan Fetali Han Hoyski, Ermeni Ulusal Konseyi temsilcileriyle yap\u0131lan g\u00f6r\u00fc\u015fmeler sonucunda Ermenistan&#8217;\u0131n Azerbaycan&#8217;a kar\u015f\u0131 toprak iddias\u0131n\u0131 reddetmesi ve katliam\u0131n sona ermesi ko\u015fuluyla taviz verece\u011fine ili\u015fkin mutabakat\u0131n sa\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtti[8]. Ancak Ermenistan h\u00fck\u00fcmeti, var\u0131lan anla\u015fmay\u0131 g\u00f6z ard\u0131 ederek Azerbaycan topraklar\u0131n\u0131n i\u015fgaline ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Ermenistan&#8217;\u0131n Zengezur ve Karaba\u011f&#8217;\u0131 ele ge\u00e7irme giri\u015fimleri<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Batum Antla\u015fmas\u0131&#8217;n\u0131n imzalanmas\u0131ndan bir s\u00fcre sonra Ermenistan silahl\u0131 kuvvetleri, Azerbaycan&#8217;\u0131n yerle\u015fim b\u00f6lgelerini ele ge\u00e7irerek cumhuriyet alan\u0131n\u0131 geni\u015fletmeye ba\u015flad\u0131. T\u00fcrk ordusunun kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131s\u0131 sonucu, Do\u011fu Anadolu&#8217;dan geri \u00e7ekilen Ermeni Silahl\u0131 Kuvvetleri Komutan\u0131 Andranik Ozanyan liderli\u011findeki on bin ki\u015filik Ermeni Silahl\u0131 Kuvvetleri, Do\u011fu Anadolu&#8217;dan Zengezur&#8217;a uzanan topraklarda y\u00fczlerce T\u00fcrk-M\u00fcsl\u00fcman yerle\u015fimini yok etti. Andranik, Zengezur&#8217;dan sonra Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f&#8217;\u0131 da ele ge\u00e7irdi, i\u015fgal alt\u0131ndaki topraklar\u0131 Ermenistan&#8217;a katmak istedi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Andranik Zengezur&#8217;a girdi\u011fi s\u0131rada Azerbaycan halk\u0131ndan Ermeni h\u00fck\u00fcmetine teslim olmas\u0131n\u0131, aksi takdirde kazan\u0131n bo\u015falt\u0131lmas\u0131n\u0131 istedi[9]. Zengezur&#8217;un Azerbaycan&#8217;\u0131n di\u011fer b\u00f6lgeleriyle olan ili\u015fkisinin sona ermesine, yeni kurulan Azerbaycan h\u00fck\u00fcmetinden ger\u00e7ek yard\u0131m alamamas\u0131na ra\u011fmen, b\u00f6lge M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusu Andranik&#8217;in bu iddias\u0131n\u0131 reddetti. Ve bu, Andranik&#8217;in yerel M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusa kar\u015f\u0131 etnik bir temizlik yapmas\u0131 i\u00e7in bir sebep verdi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Azerbaycan h\u00fck\u00fcmetinin G\u00fcrcistan&#8217;daki diplomatik temsilcisi M.Y. Ceferov 15 A\u011fustos 1918&#8217;de Ermenistan h\u00fck\u00fcmetinin G\u00fcrcistan&#8217;daki diplomatik temsilcisi A. Camalyana Andranik&#8217;in Azerbaycan s\u0131n\u0131r\u0131na girdi\u011fini, Zengezur b\u00f6lgesinin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 ve \u015eu\u015fa yolunu ele ge\u00e7irdi\u011fini bildiren bir mektup g\u00f6nderdi[10]. 17 A\u011fustos&#8217;ta A. Camalyan&#8217;\u0131n Ermenistan h\u00fck\u00fcmeti ad\u0131na g\u00f6nderdi\u011fi cevap mektupta, Andranik ve t\u00fcm birliklerinin Ermenistan \u00d6zel Kolordusu emriyle Ermeni ordusunun kadrosundan ve listesinden \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131, Ermenistan Cumhuriyetinin otoritesini tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 ve ona itaat etmedi\u011fi belirtildi. Buna ek olarak, Andranik ve m\u00fcfrezesinin Ermenistan ulusal ordusuyla hi\u00e7bir ilgisi olmad\u0131\u011f\u0131 ve bu nedenle Ermenistan h\u00fck\u00fcmetinin sorumsuz faaliyetlerinden sorumlu olamayaca\u011f\u0131 bildirildi[11].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>A. Camalyan, 16 A\u011fustos&#8217;ta Alman misyon Ba\u015fkan\u0131 General von Kressella ile bulu\u015fmas\u0131nda Andranik&#8217;in Zengezur\u2019dan Karaba\u011f&#8217;a ge\u00e7mek, T\u00fcrkleri arkadan vurmak ve Bak\u00fc&#8217;ye giden yolu a\u00e7mak istedi\u011fini itiraf etti[12]. Andranik, Zabuh deresini ge\u00e7erek \u015eu\u015fa&#8217;y\u0131 ele ge\u00e7irmek i\u00e7in \u00fc\u00e7 kez \u00e7aba sarf etti. Andranikin \u015eu\u015fa&#8217;ya girmesini \u00f6nlemek i\u00e7in, Nuri Pa\u015fa&#8217;n\u0131n komutanl\u0131\u011f\u0131ndaki Kafkas \u0130slam ordusunun bir k\u0131sm\u0131 \u015eu\u015fa \u015fehrine girdi ve Hasan Bahri Bey \u015fehrin Komutan\u0131 olarak atand\u0131. \u015eehrin M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusu harekete ge\u00e7irildi, n\u00fcfusu silahland\u0131rmak i\u00e7in 14 komite ve kararg\u00e2h kuruldu[13]. 15 Temmuz 1918&#8217;de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti h\u00fck\u00fcmetinin karar\u0131 ile Azerbaycanl\u0131lara ve mallar\u0131na y\u00f6nelik \u015fiddet olaylar\u0131na ili\u015fkin acil soru\u015fturma Komisyonu kuruldu. Bu komisyon sadece Zengezur kazas\u0131n\u0131n 115 M\u00fcsl\u00fcman k\u00f6y\u00fcn\u00fcn Ermeniler taraf\u0131ndan tahrip edildi\u011fini ve yok edildi\u011fini belgelemi\u015ftir[14].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1918 yaz\u0131nda Nah\u00e7\u0131van&#8217;da 1.Kafkas Kolordusu Komutanl\u0131\u011f\u0131 Komutan\u0131 olarak g\u00f6rev yapan Kaz\u0131m Karabekir Pa\u015fa, Kafkasya cephesi Do\u011fu birlikleri Grubu Komutan\u0131 Halil Pa\u015fa&#8217;ya Zengezur&#8217;u Ermeni haydutlar\u0131ndan kurtarmak i\u00e7in art arda \u00e7a\u011fr\u0131larda bulundu, \u00e7\u00fcnk\u00fc o zamanlar Ermeni ordusu darmada\u011f\u0131n edilmi\u015fti ve T\u00fcrk ordusunun Zengezur&#8217;a sald\u0131rmas\u0131n\u0131 engelleyemezdi. Ancak Halil Pa\u015fa Kaz\u0131m Karabekir Pa\u015fa&#8217;ya Tahran&#8217;a girmesini emretti[15]. 1920 y\u0131l\u0131n\u0131n Nisan ay\u0131nda, Zengezur&#8217;un tamamen Ermenilerin i\u015fgali alt\u0131nda oldu\u011fu zamanda, Halil Pa\u015fa 1918&#8217;de yap\u0131lan hatay\u0131 d\u00fczeltmek ve Zengezur&#8217;u Ermeni i\u015fgalinden kurtarmak i\u00e7in \u00f6nlemler almak amac\u0131yla Kaz\u0131m Karabekir Pa\u015fa\u2019ya ba\u015fvurdu. Kaz\u0131m Karabekir Pa\u015fa cevap mektubunda f\u0131rsat\u0131n ka\u00e7\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve durumun tamamen de\u011fi\u015fti\u011fini yazd\u0131. Zengezur&#8217;a k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fck g\u00f6nderebilece\u011fini ve bunun da i\u015fe yaramayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi[16].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Kaz\u0131m Karabekir Pa\u015fa, 15 May\u0131s 1920&#8217;de T\u00fcrk ordusunun liderlerinin kendi imkanlar\u0131 hakk\u0131nda net bir \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcnemediklerini ve \u015fimdi T\u00fcrkiye ile Azerbaycan aras\u0131ndaki Zengezur bariyerine neden olduklar\u0131 i\u00e7in vicdan azab\u0131 \u00e7ektiklerini yazd\u0131. Kaz\u0131m Karabekir\u2019in an\u0131lar\u0131nda bu konu \u015f\u00f6yle anlat\u0131lmaktad\u0131r:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u015eark Ordular\u0131 Grubu Kumandan\u0131 olan Halil Pa\u015fa&#8217;ya Harb-i Umumi&#8217;nin son senesinde ben kararg\u00e4h\u0131m\u0131 Nahcivan&#8217;da tesis etti\u011fim zaman bu Zengezor mes&#8217;elesinin halline m\u00fcsaade edilmesini ve bu suretle Azerbaycanda emin muvasala tesisini m\u00fckerreren teklifime ra\u011fmen m\u00fcsaade edilmedi ve Tahran \u00fczerine beyhude harek\u00e4t\u0131n ilerletilmesinde israr olundu idi. Bu gafletin bug\u00fcnk\u00fc elim vaziyetimizde halli i\u00e7in benden laakal 2000 ki\u015filik bir kuvvet yani h\u00e4l-i haz\u0131r bir f\u0131rka istiyor. B\u00fct\u00fcn Ermenistan i\u015fgalimiz alt\u0131nda, elimde seferber iki f\u0131rka ile &#8220;Erivan Nahcivan&#8221; m\u0131nt\u0131kas\u0131nda topluyum. Ermeniler l\u00e4z\u0131m\u0131 gibi darbe yemi\u015fler, b\u00f6yle m\u00fcsait bir f\u0131rsatta yap\u0131lmamas\u0131 sivasi ve askeri bir c\u00fcr\u00fcm olan Zengezor hareketinin art\u0131k bug\u00fcn benim kuvvetimle icras\u0131 imk\u00e4ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Halil Pa\u015fa da pek\u00e4l\u00e4 biliyor. Fakat Harb-i Umumide, mevkiinin sel\u00e4hiyeti buna m\u00fcsaitken, yapt\u0131\u011f\u0131 \u0440\u0435\u043a vahim hatan\u0131n sonra \u015fimdi, b\u00f6yle bir taleple vicdani azab\u0131ndan kurtulmak istiyor; belki b\u00f6yle bir teklifi kefaret-i z\u00fcn\u00fcb san\u0131yor. Erzurum: 29\/12\/1335- 1919; (Kaz\u0131m Karabekir. \u0130stikl\u00e4l Harbimiz 1. cilt s. 454).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Halil Pa\u015fa Zengezor m\u00e4nias\u0131n\u0131 Azerbaycan kuvvetiyle kald\u0131ramayaca\u011f\u0131n\u0131 tecr\u00fcbe ile de anlad\u0131ktan sonra maddi manev\u0131 duydu\u011fu \u0131zd\u0131rapla bize ba\u015f vuruyor. Harb-i \u00dcmuminin son senesi b\u00fct\u00fcn \u015fark ordular\u0131 kumandam iken kendisine defaatla bu Zengezor&#8217;un i\u015fgaliyle Beyaz\u0131t-Nah\u00e7ivan-Azerbaycan ittisalinin teminini teklif etti\u011fim halde s\u00f6z dinletememi\u015ftim. Bu teess\u00fcr\u00fcm\u00fc her vesile geldik\u00e7e tekrar zaruretini hissediyorum. Bunu Erzurum&#8217;dan Azerbaycan&#8217;a giderken Halil Pa\u015fa&#8217;ya da anlatarak tarihin m\u00fcsaadat\u0131ndan istifade edilmemesini ac\u0131 olarak aleyhine kaydetti\u011fini de s\u00f6ylemi\u015ftim. \u0130\u015fte \u0130stanbul \u0130\u015fgalinden \u015eark Harek\u00e2t\u0131 Hitam\u0131na Kadar Halil Pa\u015fa \u015fimdi bu kaybolmu\u015f f\u0131rsat\u0131 ar\u0131yor. O zaman ben kolordumla haz\u0131rd\u0131m. Kararg\u00e4h\u0131m da Nahcivan&#8217;da idi, bize m\u00e2ni olacak kuvvet de yoktu. Yerli \u00e7eteleri ezmek g\u00fc\u00e7 bir \u015fey de\u011fildi. \u015eimdi ise vaziyet b\u00fcsb\u00fct\u00fcn ba\u015fka. As\u0131l olan Zengezor&#8217;un a\u00e7\u0131lmas\u0131 de\u011fil, T\u00fcrkiye&#8217;nin sel\u00e4meti. Herhangi bir taarruz istikametimiz de Kars-G\u00fcmr\u00fc ve nihayet Erivan ve Tiflis&#8217;e m\u00fcntehi olan \u015fimendifer boyunca Azerbaycanla ittisaldir ki Zengezor&#8217;dan \u00e7ok ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fer. Ben belki ufak bir m\u00fcfreze g\u00f6nderebilirim. Oradaki himmet Azerbaycanl\u0131lara d\u00fc\u015fecek. Bunlar\u0131n m\u00fcsbet bir i\u015f g\u00f6rece\u011fine ise hi\u00e7 de kanaatim yok. \u0130\u015fte bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerle \u015fu cevab\u0131 g\u00f6nderdim. Erzurum: 21\/4\/1336- 1920; (Kaz\u0131m Karabekir. \u0130stiklal Harbimiz 2. cilt s. 725-726).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Harb-i Umumi&#8217;de b\u00fcy\u00fcklerimizin daima kendilerinden b\u00fcy\u00fck fakat havai muazzam projelerle u\u011fra\u015ft\u0131klar\u0131ndan ince ince d\u00fc\u015f\u00fcnmemeleri ve v\u00e4ki olan ihtarlardan da uyanamamalar\u0131 bug\u00fcn Zengezor m\u0131nt\u0131kas\u0131n\u0131 bizimle Azerbaycan aras\u0131nda bir sed b\u0131rakt\u0131 ki bug\u00fcn sebeb olanlar \u0131zt\u0131rab-\u0131 vicdan i\u00e7erisinde k\u0131vran\u0131yorlar. Bug\u00fcn de son f\u0131rsat g\u00fcnlerindeyiz. Acaba bu sefer de b\u00fcy\u00fck diye ba\u015f\u0131m\u0131za ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z arkada\u015flar\u0131m\u0131z tarihimize yeni bir gaflet mi yazd\u0131racaklard\u0131r. Ankara: 15\/5\/1336-1920; (Kaz\u0131m Karabekir. \u0130stiklal Harbimiz 2. cilt s. 818).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131&#8217;n\u0131n sonunda imzalanan Mondros M\u00fctarekesi\u2019ne (30.10.1918) g\u00f6re, T\u00fcrk birliklerinin G\u00fcney Kafkasya&#8217;dan ayr\u0131lmas\u0131 Andranik&#8217;in \u00f6n\u00fcn\u00fc yeniden a\u00e7t\u0131. Kas\u0131m ay\u0131n\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda, Andranik kendini Zengezur&#8217;daki t\u00fcm silahl\u0131 gruplar\u0131n Komutan\u0131 olarak ilan etti[17].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Azerbaycan H\u00fck\u00fcmeti Andranik&#8217;in Zengezur\u2019daki katliamlar\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in harekete ge\u00e7ti. Orduya yeni kat\u0131lan gen\u00e7lerin e\u011fitimi T\u00fcrk subaylar\u0131 taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131. 22 Kas\u0131m 1918&#8217;de \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6nderilen Zengezur kaza reisinin gizli raporunda, Zengezur&#8217;da yeni askerlerden 800 ki\u015filik bir taburun tamamen Azerbaycan devletinin fonlar\u0131yla silah ve k\u0131yafetlerle donat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 belirtildi. Kaza \u015fefinin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re yeni kurulan tabur, T\u00fcrk subay\u0131 \u0130zzet Bey&#8217;in komutas\u0131nda e\u011fitilmi\u015ftir[18].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ocak 1919&#8217;da Azerbaycan H\u00fck\u00fcmeti, Husrov Bey Sultanov&#8217;un \u00f6nderli\u011finde Karaba\u011f ve Zengezur topraklar\u0131n\u0131 kapsayan ge\u00e7ici bir genel y\u00f6netim kurdu. Ocak ay\u0131 ba\u015flar\u0131nda, \u015fubat ay\u0131 ortalar\u0131nda 1919&#8217;da Karaba\u011f ve Zengezur&#8217;da g\u00f6r\u00fclen g\u00f6receli sakinlik uzun s\u00fcrmedi. \u015eubat ay\u0131 sonunda Andranik daha b\u00fcy\u00fck sald\u0131r\u0131lar ba\u015flatt\u0131. 23 \u015eubat&#8217;ta Gorus\u2019dan g\u00fc\u00e7l\u00fc silahl\u0131 birlikle hareket eden Andranik, Ekerek k\u00f6y\u00fcne geldi Gence Genel Valisi C. Vekilov, Andranik&#8217;in bu hareketini Cebray\u0131l ve \u015eu\u015fa kazalar\u0131n\u0131n da\u011fl\u0131k k\u0131sm\u0131 ile, Zengezur&#8217;dan Hudaferin&#8217;e kadar arazisini i\u015fgal etme arzusunu da oldu\u011funu a\u00e7\u0131klad\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Azerbaycan h\u00fck\u00fcmetinin, Andranik&#8217;in Zengezur\u2019dan \u0131srarl\u0131 uzakla\u015ft\u0131rma \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131 sonucunda, G\u00fcney Kafkasya&#8217;daki \u0130ngiliz birliklerinin komutan\u0131 General William Thomson, 24 \u015eubat 1919&#8217;da Binba\u015f\u0131 Monk Mezon Andranik&#8217;in grubunun \u015eu\u015fa&#8217;dan Ermenistan&#8217;a ge\u00e7ece\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131. 2 Nisan 1919&#8217;da Gorus&#8217;ta &#8220;Sisian ve Zengezur Kongresi&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda Ermenilerin bir toplant\u0131s\u0131 ger\u00e7ekle\u015fmi\u015fti. Toplant\u0131da verilen karar, Zengezur taraf\u0131ndan atanan Ermeni h\u00fck\u00fcmetinin komiseri Arsan \u015eahmazyan&#8217;a g\u00f6nderildi. Andranik ve grubu daha sonra Gorus-Sisian-Dereleyez-Vedibasar y\u00f6n\u00fcnden Uchkilsa&#8217;ya (E\u00e7miadzin) gitti ve silahlar\u0131 b\u0131rakt\u0131 ard\u0131ndan Tiflis&#8217;e do\u011fru yola \u00e7\u0131kt\u0131[19].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Zengezur\u2019un \u0130\u015fgal Edilmesi<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Andranik m\u00fcfrezesi Zengezur&#8217;dan \u00e7ekildikten sonra, \u00f6nce Dro\u2019nun (Drastamat Kanayan) ve daha sonra Njdeh\u2019in birlikleri (Garegin Ter-Harutyunyan) katliam\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. 5 Temmuz 1919&#8217;da ABD&#8217;den Albay V. Haskel, m\u00fcttefik devletler ad\u0131na Ermenistan Y\u00fcksek Komiseri olarak atand\u0131. V. Haskel&#8217;in Erivan&#8217;da bulunan Kararg\u00e2h\u0131, Ermenileri nerede ya\u015fad\u0131klar\u0131na bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n (T\u00fcrkiye, Azerbaycan, G\u00fcrcistan) korumakla y\u00fck\u00fcml\u00fc oldu\u011funu belirtti. Ermeniler V. Haskel&#8217;in tutumunu kullanarak, kom\u015fu devletlere kar\u015f\u0131 haks\u0131z toprak iddialar\u0131yla yeniden konu\u015fmaya ba\u015flad\u0131lar. Ermenistan parlamentosunda a\u011fustos ay\u0131 ortalar\u0131nda konu\u015fan V. Haskel, Ermenilerin toprak iddialar\u0131n\u0131 savunaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>28 A\u011fustos 1919&#8217;da Albay V. Haskel, Bak\u00fc&#8217;de Ba\u015fbakan Nesib Bey Yusufbeyli ve D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Memmed Yusuf Ceferov ile bir araya geldi. V. Haskel, Karaba\u011f ve Zengezur&#8217;un Azerbaycan&#8217;\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funu kaydetti. Ayr\u0131ca Amerika&#8217;n\u0131n Nah\u00e7\u0131van ve \u015eerur-Dereleyez y\u00f6netimi alt\u0131nda tarafs\u0131z bir b\u00f6lge olu\u015fturuldu\u011funu belirtti. 18 Temmuz 1919&#8217;da Azerbaycan&#8217;dak\u0131 Ermenistan diplomatik temsilcisi T. Bekzadyan, Ermeni D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131&#8217;na g\u00f6nderdi\u011fi gizli bir mektubunda Azerbaycan h\u00fck\u00fcmetinin Zengezur ve Nah\u00e7\u0131van&#8217;daki egemenli\u011fini tekrar kazanmaya haz\u0131rlan\u0131yor oldu\u011funu belirtti[20].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>25 Eyl\u00fcl 1919&#8217;da Ermenistan Ba\u015fbakan\u0131 Aleksandr Hatisyan, Paris Bar\u0131\u015f Konferans\u0131&#8217;nda Ermeni heyetleri ba\u015fkanlar\u0131 Avetis Aharonyan&#8217;a ve Bogos Nubar Pa\u015fa&#8217;ya Azerbaycan h\u00fck\u00fcmetinin Zengezur\u2019u ele ge\u00e7irmek i\u00e7in hararetli bir \u015fekilde haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir telgrafta yazd\u0131. A. Hatisyan, Azerbaycan&#8217;\u0131n Zengezur&#8217;u ele ge\u00e7irerek, Agdam&#8217;dan Gamerli&#8217;e kadar olan topraklar\u0131 kontrol alt\u0131na almak istedi\u011fini, daha sonra Araz arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla T\u00fcrkiye ile ileti\u015fim kurmak istedi\u011fini ve T\u00fcrkiye&#8217;nin askeri planlar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in iki devlet aras\u0131nda (<em>yani Azerbaycan<\/em>&#8216;<em>la T\u00fcrkiye aras\u0131nda- N.M<\/em>.) gizli askeri s\u00f6zle\u015fmelerin imzaland\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaydetti[21].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ekim 1919 ba\u015flar\u0131nda, evleri yak\u0131lan ve m\u00fclteci durumuna d\u00fc\u015fen Zengezur&#8217;un T\u00fcrk-M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusu 60 bin ki\u015fiye ula\u015ft\u0131[22]. 30 Ekim 1919&#8217;da Azerbaycan ordusunda \u00f6zel bir Zengezur ekibi kuruldu. Zengezur ekibi Binba\u015f\u0131 General Cavad Bey Sihkhlinski taraf\u0131ndan y\u00f6netildi. Kas\u0131m ay\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131nda, Azerbaycan ordusu Zengezur&#8217;da Ermeni askeri birliklerine kar\u015f\u0131 askeri operasyonlar ba\u015flatt\u0131. Buna ek olarak, Azerbaycan h\u00fck\u00fcmeti, Zengezur&#8217;da d\u00fczeni sa\u011flamak ve kamu g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flamak i\u00e7in Zengezur ve Karaba\u011f valisi Husrov Bey Sultanov komutas\u0131ndaki k\u00fc\u00e7\u00fck askeri birimleri g\u00f6nderdi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Azerbaycan askeri tarihine &#8220;D\u0131\u011f&#8221; operasyonu olarak bilinen bu operasyonun ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 Zengezur\u2019un kaderinde belirleyici bir rol oynad\u0131. B\u00f6ylece, 3-7 Kas\u0131m tarihlerinde ger\u00e7ekle\u015fen sald\u0131r\u0131, Zengezur ekibinin ilk b\u00f6l\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc y\u00f6neten Binba\u015f\u0131 General David Bey Yadigarov&#8217;un hatal\u0131 ilmas\u0131 nedeninden ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7land\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ermeni ara\u015ft\u0131rmac\u0131 Vanik Virabyan, &#8220;D\u0131\u011f&#8221; operasyonundan \u00f6nce Ermeni istihbarat subay\u0131 Tigran Devoians&#8217;\u0131n Azerbaycan ordusunun G\u00fcrc\u00fc subay\u0131n\u0131 200 bin Rus rublesi kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131yor. B\u00f6ylece, sat\u0131n al\u0131nan bu subay Azerbaycan ordusunun toplar\u0131n\u0131 ve silahlar\u0131n\u0131 Njdeh&#8217;in \u00f6n\u00fcndeki haritada i\u015faretlenmi\u015f yerlere yerle\u015ftirdi, b\u00f6ylece sava\u015f ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda Njdeh kuvvetleri daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir Azerbaycan ordusunu y\u00fcksek do\u011frulukla vurdu ve yendi[23].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Zengezur&#8217;un serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131 i\u00e7in haz\u0131rlanan operasyonun ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan sonra, Savunma Bakan\u0131 Samed Bey Mehmandarov, General David Bey Yadigarov&#8217;u s\u00fcvari komutan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 g\u00f6revinden ald\u0131, onu bakan\u0131n b\u00fcnyesinde bir Genelkurmay subay\u0131 olarak g\u00f6revlendirdi ve faaliyetlerinin ciddi bir \u015fekilde incelenmesini emretti[24].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Son olarak, 23 Kas\u0131m 1919&#8217;da Tiflis&#8217;te Azerbaycan, Ermenistan ve G\u00fcrcistan temsilcileri aras\u0131ndaki bar\u0131\u015f konferans\u0131nda askerlerin geri \u00e7ekilmesi ve ate\u015fkesin muharebe pozisyonlar\u0131ndan \u00e7ekilmesi, yollar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131, t\u00fcm tart\u0131\u015fmal\u0131 sorunlar\u0131n sadece bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l yollarla \u00e7\u00f6z\u00fclmesi konusunda anla\u015fma imzaland\u0131[25]. Azerbaycan h\u00fck\u00fcmeti anla\u015fman\u0131n gerekliliklerini yerine getirdi, Ermeni taraf\u0131 ise Zengezur&#8217;a ek birlikler g\u00f6ndererek kalan Azerbaycan k\u00f6ylerini i\u015fgal etmeye ve Azerbaycanl\u0131lar\u0131n topraklar\u0131n\u0131 tamamen temizlemeye ba\u015flad\u0131. Azerbaycan h\u00fck\u00fcmeti ise sadece diplomatik yaz\u0131\u015fmalarla Ermenilerin sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6nlemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Azerbaycan D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Muhammed Han Tekinski&#8217;nin 3 Aral\u0131k&#8217;ta G\u00fcrcistan&#8217;daki Azerbaycan diplomatik temsilcisine g\u00f6nderdi\u011fi telgrafta bunlar yazmaktad\u0131r: &#8221; Zengezur&#8217;da kanl\u0131 olaylar ba\u015flad\u0131. \u00c7ayl\u0131 ve Ok\u00e7u k\u00f6ylerinde 900 M\u00fcsl\u00fcman \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Caminin i\u00e7inde \u00e7ocuklarla birlikte bomba imha edildi. \u0130\u00e7inde 400 kad\u0131n ve \u00e7ocuk vard\u0131. Bu noktada Zengezur kanl\u0131 olaylar\u0131n sahnesine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc[26].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ermeni devletinin topraklar\u0131n\u0131 silahlara geni\u015fletme plan\u0131n\u0131 kademeli olarak uygulayan iktidardaki Ta\u015fnaksutyun partisi, 7 Aral\u0131k 1919&#8217;da yap\u0131lan toplant\u0131da Zengezur&#8217;un Ermenistan&#8217;\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funu ve topraklar\u0131 Ermeniler taraf\u0131ndan kontrol alt\u0131na almak i\u00e7in her t\u00fcrl\u00fc \u00f6nlemi almaya haz\u0131r oldu\u011funu a\u00e7\u0131klad\u0131[27]. Azerbaycan Devlet Savunma Komitesi, 6 Ocak 1920&#8217;de Zengezur&#8217;daki bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusun tahrip edilmesine kar\u015f\u0131 \u00f6nlem almak ve harekete ge\u00e7mek i\u00e7in Y\u00fcksek Komiser V. Haskel&#8217;in \u00f6n\u00fcnde konuyu g\u00fcndeme getirmeye karar verdi[28]. Ancak hi\u00e7bir i\u015flem yap\u0131lmad\u0131. Ermeni Silahl\u0131 Kuvvetleri, 19-25 Ocak 1920 tarihlerinde Zengezur&#8217;da 51 Azerbaycan k\u00f6y\u00fc daha ele ge\u00e7irerek Azerbaycanl\u0131lara y\u00f6nelik etnik temizlik operasyonlar\u0131n\u0131 tamamlad\u0131[29].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ermenistan h\u00fck\u00fcmeti, Zengezur\u2019u Azerbaycanl\u0131lardan tamamen temizleyerek, onu Paris Bar\u0131\u015f Konferans\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne koyarak, daha sonra Karaba\u011f ve Nah\u00e7\u0131van&#8217;\u0131 ele ge\u00e7irerek, 28 May\u0131s 1919&#8217;da Ta\u015fnak Parlamentosu taraf\u0131ndan kabul edilen \u201cBirle\u015fik Ermenistan\u201d eylemini ger\u00e7ekle\u015ftirmeyi ama\u00e7lamakta idi. Genel olarak, 1918-1920 y\u0131llar\u0131nda, Andranik\u2019in, Dro\u2019nun ve Njdeh\u2019in komutas\u0131ndaki Ermeni \u00e7ete birlikleri, Zengezur b\u00f6lgesinde 166 M\u00fcsl\u00fcman k\u00f6y\u00fcn\u00fc i\u015fgal etti ve n\u00fcfusu soyk\u0131r\u0131ma u\u011fratt\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Sovyet Rusya Sovyet Azerbaycan\u2019a Kar\u015f\u0131<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>28 Nisan 1920&#8217;de Azerbaycan&#8217;da Sovyet iktidar\u0131n\u0131n kuruldu\u011fu zaman, Zengezur b\u00f6lgesi topraklar\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 Ermeni silahl\u0131 kuvvetlerinin kontrol\u00fc alt\u0131ndayd\u0131. Rusya&#8217;dan Azerbaycan&#8217;a gelen Bol\u015fevik ordusunun bir k\u0131sm\u0131 Bak\u00fc&#8217;n\u00fcn i\u015fgalinden sonra Karaba\u011f ve Zengezur&#8217;a y\u00f6neldi. Bol\u015fevik birliklerinin bu y\u00f6nde hareketi Ermenistan&#8217;\u0131 ciddi \u015fekilde endi\u015felendirdi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Nariman Narimanov, Bol\u015feviklerin Azerbaycan\u2019da iktidar\u0131 ele ge\u00e7irmesinin ard\u0131ndan Azerbaycan Devrim Komitesi\u2019nin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na se\u00e7ildi. Ermeni komunist Anastas Mikoyan, \u201cNarimanov&#8217;u Devrimci Komite ba\u015fkan\u0131 olarak se\u00e7ip otoritesini kullanamayacak \u015fekilde onu ku\u015fataca\u011f\u0131z&#8230;\u201d de\u011ferlendirmesinde bulunmu\u015fdu[30].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>30 Nisan\u2019da, Azerbaycan Sovyet h\u00fck\u00fcmeti, Ermenistan silahl\u0131 gruplar\u0131ndan Karaba\u011f ve Zengezur topraklar\u0131n\u0131 temizlemesini, Ermeni birliklerinin s\u0131n\u0131rlar\u0131na \u00e7ekilmesini ve etnik grup katliam\u0131n\u0131 durdurmas\u0131n\u0131 talep eden Ermeni Ta\u015fnak h\u00fck\u00fcmetine bir nota verdi. Aksi takdirde Azerbaycan\u2019\u0131n Ermenistan\u2019la sava\u015f halinde olaca\u011f\u0131 belirtildi. 1 May\u0131s&#8217;ta, Rusya&#8217;n\u0131n G\u00fcrcistan&#8217;daki yetkili temsilcisi Sergey Kirov\u2019un, Rusya Kom\u00fcnist Partisi Merkez Komitesi Kafkas B\u00fcrosu B\u015fk. Sergey Orkonogidze\u2019nin ve 11. K\u0131z\u0131l Ordu Komutan\u0131 Mikhail Levandovski&#8217;nin imzas\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan ve Ermenistan h\u00fck\u00fcmetine g\u00f6nderilen telgrafta Ermenistan h\u00fck\u00fcmetinin 24 saat i\u00e7inde Azerbaycan&#8217;dan askerlerini \u00e7ekmesi istendi[31].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ermenistan h\u00fck\u00fcmeti o d\u00f6nemde Rusya halk D\u0131\u015fi\u015fleri Komiseri Georgiy \u00c7i\u00e7erin&#8217;in T\u00fcrkiye ve Azerbaycan&#8217;a y\u00f6nelik \u00f6nyarg\u0131l\u0131 tutumunu biliyordu. G. \u00c7i\u00e7erin\u2019in yarg\u0131s\u0131n\u0131n olu\u015fumunda onun yard\u0131mc\u0131s\u0131 Ermeni Karahan (Lev Mihaylovi\u00e7 Karahan) \u00f6nemli bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. 30 Nisan&#8217;da Ermenistan D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131&#8217;ndan \u00c7i\u00e7erin&#8217;e g\u00f6nderilen telgrafta K\u0131z\u0131l Ordu askerlerinin Karaba\u011f ve Zengezur y\u00f6n\u00fcnde ilerledikleri ve b\u00f6ylece T\u00fcrkiye ile birle\u015fmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 kaydedildi. Ermenistan D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Hamo Ohancanyan, 3 May\u0131s&#8217;ta Azerbaycan D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Mirza Davud Huseynov&#8217;a 3 May\u0131s&#8217;ta g\u00f6nderilen bir telgrafta Karaba\u011f ve Zengezur\u2019u Ermenistan&#8217;\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve Azerbaycan askeri birliklerinin varl\u0131\u011f\u0131ndan endi\u015fe etti\u011fini s\u00f6yledi. H. Ohancanyan ayn\u0131 telgrafta, s\u00f6zde Zengezur&#8217;da hi\u00e7bir zaman Azerbaycan y\u00f6netiminin bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu b\u00f6lgenin Zengezur Ermeni Ulusal Konseyi taraf\u0131ndan y\u00f6netildi\u011fini ve Ermenistan&#8217;\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funu belirtti[32].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ermenistan&#8217;da Ta\u015fnak h\u00fck\u00fcmetinin bu davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n arkas\u0131nda baz\u0131 Rus \u00e7evrelerinin deste\u011fi vard\u0131. Rusya halk i\u015fleri Komiseri Yard. 15 May\u0131s&#8217;ta Erivan ve Bak\u00fc&#8217;ye telgraf g\u00f6nderen L. Karahan, Rusya&#8217;n\u0131n Ermenistan ve Sovyet Azerbaycan aras\u0131ndaki tart\u0131\u015fmal\u0131 meselelerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde arabuluculuk rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlendi\u011fini s\u00f6yledi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Rus liderli\u011fi ilk olarak Nah\u00e7\u0131van, Zengezur ve Karaba\u011f&#8217;\u0131n Sovyet ordusu taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilece\u011fini ilan etse de, Azerbaycan topraklar\u0131n\u0131n i\u015fgalden kurtulmas\u0131 i\u00e7in hi\u00e7bir \u00e7aba g\u00f6stermediler. 18 May\u0131s 1920 tarihli Azerbaycan Devrim Komitesi Kararnamesiyle, acil durum komiserli\u011fi Karaba\u011f ve Zengezur kazalar\u0131nda kurulmu\u015ftur. Daha sonra 26 A\u011fustos 1920&#8217;de Azerbaycan Kom\u00fcnist Partisi Siyasi B\u00fcrosu&#8217;nun karar\u0131yla Aliheydar \u015eirvani (Mustafabeyov) ola\u011fan\u00fcst\u00fc komiserlik g\u00f6revine atand\u0131 ve Ermeni Armenak Garagozov da vekiline atand\u0131. Karaba\u011f\u2019a gelen S. Orconogidze, yerel halk\u0131n ruh halini inceledikten sonra 19 Haziran\u2019da G. \u00c7i\u00e7erin\u2019e g\u00f6nderilen telgrafta Karaba\u011f ve Zengezur&#8217;un kendilerini Azerbaycan Sovyet Cumhuriyeti&#8217;nin bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fcklerini ifade etti[33].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Azerbaycan Devrim Komitesi Ba\u015fkan\u0131 N. Narimanov, Kafkas b\u00fcrosu \u00fcyesi Beno Mdivani, Azerbaycan Komunist Partisi Merkez Komitesi \u00fcyesi Anastas Mikoyan, Ermenistan Kom\u00fcnist Partisi Merkez Komitesi \u00fcyesi Avis Nuricanyan G. \u00c7i\u00e7erin ve S. A, Orconogidze&#8217;ye g\u00f6nderdi\u011fi telgrafta \u015funlar\u0131 yazd\u0131: Tart\u0131\u015fmal\u0131 olarak kabul edilen Zengezur ve Karaba\u011f&#8217;a gelince, bu yerlerin ink\u00e2r edilemez oldu\u011funu ve Azerbaycan s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u00e2hilinde kalmaya devam etmeleri gerekti\u011fini \u015fiddetle tavsiye ediyoruz. N\u00fcfusun tamamen M\u00fcsl\u00fcman oldu\u011fu Culfa ve Nah\u00e7\u0131van il\u00e7eleri hem askeri ba\u011flar hem de T\u00fcrkiye&#8217;nin T\u00fcrkiye ile do\u011frudan temas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan yerel halk\u0131n \u00e7abalar\u0131 ile Ta\u015fnak h\u00fck\u00fcmetinden izole edilmi\u015f ve korunmu\u015ftur[34]. Olaylar\u0131n geli\u015fmesi, \u00c7i\u00e7erin\u2019in Azerbaycan liderli\u011fi ile ayn\u0131 fikirde olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. G. \u00c7i\u00e7erin, N. Narimanov&#8217;un Rusya&#8217;n\u0131n silahl\u0131 kuvvetlerinin Karaba\u011f, Zengezur ve Nah\u00e7\u0131van&#8217;\u0131 ele ge\u00e7irmesini ve Azerbaycan&#8217;a verilmesini istedi\u011fini iddia etti[35].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Sovyet Rusya ve Ta\u015fnak Ermenistan aras\u0131nda i\u015f birli\u011fi<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>May\u0131s-Haziran 1920\u2019de Moskova\u2019da Ta\u015fnak Ermenistan ve Sovyet Rusya aras\u0131nda m\u00fczakereler yap\u0131ld\u0131. Ermeni heyetine Levon \u015eant (Segbosyan), Rus heyetine ise G. \u00c7i\u00e7erin ve L. Karahan ba\u015fkanl\u0131k etti. Karahan&#8217;\u0131n diktesine istinaden G. \u00c7i\u00e7erin, V. Lenin&#8217;e Ermeni delegasyonunun Karaba\u011f d\u0131\u015f\u0131nda, Ermenistan hakimiyeti alt\u0131ndaki di\u011fer b\u00f6lgelerini g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak Rusya\u2019ya teslim etmeyi asla kabul etmeyece\u011fini s\u00f6yledi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ta\u015fnak Ermenistan&#8217;da Rusya temsilcisi Boris Legran da Azerbaycan topraklar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131n Ermenistan&#8217;a devredilmesinde \u00f6zel bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. 10 Temmuz 1920&#8217;de, B. Legran&#8217;\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131yla Azerbaycan Komunist Partisi Merkez Komitesi B\u00fcrosunda &#8220;Karaba\u011f&#8217;dan Rapor&#8221; duyuruldu. Raporda, Zengezur\u2019un Ermenistan birlikleri taraf\u0131ndan harap edildi\u011fini ve Ta\u015fnaklar\u0131n destek\u00e7ilerinin T\u00fcrkiye m\u00fcltecileri oldu\u011funu belirtti. Her zaman Anglo-Amerikan sermayesini besleyen General Dro, ordusuyla Karaba\u011f&#8217;dan Zengezur&#8217;a ka\u00e7t\u0131 ve Ermeni k\u00f6yl\u00fcleri Ermenistan&#8217;a kat\u0131lmak istemedi[36].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>14 Temmuz&#8217;da, S. Orconogidze ve B. Legran, Bak\u00fc&#8217;den G. \u00c7i\u00e7erin&#8217;e bir telgraf g\u00f6nderdi: &#8220;Meseleyi Azerbaycan&#8217;\u0131n k\u0131smen sa\u011flayabilece\u011fi bir \u015fekilde \u00e7\u00f6zmenin gerekli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz: Karaba\u011f tamamen ve m\u00fczakeresiz olarak Azerbaycan&#8217;la birle\u015fmelidir, Zengezur tart\u0131\u015fmal\u0131 bir b\u00f6lge olarak kabul edilir. Kalan b\u00f6lgeler Ermenistan&#8217;da kalmal\u0131d\u0131r[37].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>17 Temmuz&#8217;da, K\u0131rm\u0131z\u0131 ordu Kolordu Komutan\u0131 Alexander Todorsky, Ta\u015fnak zulm\u00fcnden t\u00fcm Zengezur\u2019un serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131 ve orada Sovyet g\u00fcc\u00fcn\u00fcn kurulmas\u0131 hakk\u0131nda N. Narimanov\u2019a telgraf g\u00f6nderdi[38]. 28 Temmuz g\u00fcn\u00fc, 11. Ordu, Gorus-\u015eahbuz-Cehri y\u00f6n\u00fcnde Nah\u00e7\u0131van b\u00f6lgesine girdi ve ayn\u0131 g\u00fcn orada bir Sovyet g\u00fcc\u00fcn\u00fcn kuruldu\u011fu a\u00e7\u0131kland\u0131. 3 A\u011fustos&#8217;ta Dro&#8217;nun \u00e7etesi 32. Bol\u015fevik birliklerine sald\u0131rd\u0131 ve Gorus&#8217;u ele ge\u00e7irdi. 5-7 A\u011fustos&#8217;ta, 11. ordunun ciddi bir e\u011fitiminden sonra, Dro ve Njdeh askeri g\u00fc\u00e7lerini s\u0131n\u0131r d\u0131\u015f\u0131 ederek, Sisyan ve Kafan&#8217;\u0131 ve 9 A\u011fustos&#8217;ta Gorus&#8217;u serbest b\u0131rakt\u0131lar. Dro birliklerinden sa\u011f kalanlar yine Dereleyez&#8217;e g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc ve Njdehin birlikleri Megri topraklar\u0131nda bir pozisyon ald\u0131[39].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Erivan&#8217;da 10 A\u011fustos&#8217;ta Rusya ile Ta\u015fnak Ermenistan aras\u0131nda bar\u0131\u015f anla\u015fmas\u0131 imzaland\u0131. Anla\u015fman\u0131n 3. paragraf\u0131, tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgelerin Sovyet birlikleri taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmesinin bu b\u00f6lgelerin yasal olarak Azerbaycan&#8217;a m\u0131 Ermenistan&#8217;a m\u0131 ait oldu\u011fu sorusunu \u00e7\u00f6zmedi\u011fini belirtiyor[40]. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, Sovyet Rusya, Zengezur\u2019un Sovyet Azerbaycan\u2019\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funu kabul etmedi\u011fini g\u00f6sterdi ve Antanta ile dostluk kuran Ermenistan\u2019\u0131 kendi taraf\u0131na \u00e7ekmek istedi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ermenistan ve Sovyet Rusya aras\u0131ndaki anla\u015fma, Antanta \u00fclkelerinin baz\u0131 \u00e7evrelerinde endi\u015fe yaratt\u0131. Ermeni h\u00fck\u00fcmeti anla\u015fman\u0131n gayri resmi oldu\u011funu ve Ermenistan&#8217;\u0131n hala Antanta&#8217;ya y\u00f6neldi\u011fini belirtti[41].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bat\u0131 Devletleri ve Sovyet Rusya&#8217;ya kar\u015f\u0131 sava\u015fan \u00c7arl\u0131k ordusu komutan\u0131 General Vrangel&#8217;den \u00f6nemli miktarda m\u00fchimmat ald\u0131ktan sonra, General Dro komutas\u0131ndaki Ermeni silahl\u0131 kuvvetleri, Dereeleyaz&#8217;den Zengezur&#8217;a bir kez daha sald\u0131rd\u0131 ve Gorus&#8217;u tekrar ele ge\u00e7irdi. 1920 y\u0131l\u0131n\u0131n Eyl\u00fcl ay\u0131 ba\u015flar\u0131nda Njdeh, Zengezur&#8217;daki t\u00fcm Ermeni silahl\u0131 kuvvetlerinin ba\u015fkomutan\u0131 oldu\u011funu ilan etti.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>4 Kas\u0131m\u2019da I. Stalin ve S. Orconogidze\u2019nin kat\u0131l\u0131m\u0131yla Azerbaycan Komunist Partisi Siyaset B\u00fcrosunun tpolant\u0131s\u0131 Nah\u00e7\u0131van ve Zengezur\u2019un Rusya ile Ermenistan aras\u0131ndaki anla\u015fmaya esasen Ermenistan\u2019a devredilmesine g\u00fc\u00e7l\u00fc bir muhalefet ifade etmi\u015ftir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1920 y\u0131l\u0131n\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda, Zengezur&#8217;daki siyasi ve askeri durum Ermeniler lehine tekrar de\u011fi\u015fti. Rusya, Ermenistan&#8217;da Sovyet g\u00fcc\u00fcn\u00fcn kurulmas\u0131na odaklan\u0131yordu. 29 Kas\u0131m&#8217;da Ta\u015fnak h\u00fck\u00fcmeti devrildi ve Sovyet h\u00fck\u00fcmeti Ermenistan&#8217;da kuruldu. 30 Kas\u0131m\u2019da, Azerbaycan Komunist Partisi\u2019nin siyasi ve \u00f6rg\u00fctsel b\u00fcrolar\u0131n\u0131n ortak toplant\u0131s\u0131nda Ermeni Devrim Komitesi, Ermenistan\u2019daki Sovyet otoritesinin ilan\u0131na ili\u015fkin telgraf\u0131 tart\u0131\u015ft\u0131 ve Azerbaycan\u2019\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131na kar\u015f\u0131 bir karar ald\u0131. Ayn\u0131 kararda, Zengezur&#8217;un Sovyet Ermenistan&#8217;a ge\u00e7ece\u011fi ve Karaba\u011f&#8217;\u0131n da\u011fl\u0131k kesiminin kendi kaderini tayin etme hakk\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 belirtti[42].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Sovyet Azerbaycan&#8217;\u0131n Sovyet Ermenistan&#8217;a g\u00fcze\u015fti. Njdeh&#8217;in \u0130ran&#8217;a ka\u00e7mas\u0131<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1 Aral\u0131k&#8217;ta Sovyetler Birli\u011fi&#8217;nin Ermenistan&#8217;da Sovyet iktidar\u0131n\u0131n kurulmas\u0131yla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak bir toplant\u0131s\u0131nda N. Narimanov bir a\u00e7\u0131klama yapt\u0131. A\u00e7\u0131klamada, Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f&#8217;\u0131n k\u00f6yl\u00fclerine kendi kaderlerini belirleme hakk\u0131 verildi\u011fi, Zengezur&#8217;daki askeri operasyonlar\u0131n durduruldu\u011fu ve Sovyet Azerbaycan ordusunun oradan \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[43]<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>S. Orconogidze, 2 Aral\u0131k&#8217;ta Bak\u00fc&#8217;den Lenin&#8217;e ve Stalin&#8217;e g\u00f6nderilen bir telgrafta N. Narimanov&#8217;un ifadesini tahrif ederek belirtir: \u2018\u2019Azerbaycan d\u00fcn Nah\u00e7\u0131van, Zengezur ve Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f&#8217;\u0131n Sovyet Ermenistan&#8217;a verilmesini a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r.\u2019\u2019[44]<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>2 Aral\u0131k 1920&#8217;de Erivan&#8217;da Sovyet Rusya ile Sovyet Ermenistan aras\u0131nda askeri-siyasi anla\u015fma imzaland\u0131. Anla\u015fma Rus Diplomatik temsilcisi Boris Legran, Ermenistan taraf\u0131ndan ise derhal Bol\u015fevikler taraf\u0131na ge\u00e7en General Dro ve A. Terteryan tarf\u0131ndan imzaland\u0131. Rusya, Ermenistan&#8217;\u0131n sovyetle\u015fmesi kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda, t\u00fcm eski Erivan Eyaletinin, Zengezur kazas\u0131n\u0131n, Kazah kazas\u0131n\u0131n, Sovyet Ermenistan&#8217;a tart\u0131\u015fmas\u0131z kat\u0131lmas\u0131n\u0131 kabul etti\u011fini ifade etti[45].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>O zaman, Zangazur kazas\u0131ndaki 6 b\u00f6lgeden d\u00f6rd\u00fc Sovyet birlikleri taraf\u0131ndan, 2&#8217;si de (1. ve 5. b\u00f6lgeler) Njdeh birlikleri taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irildi. Bol\u015fevik y\u00f6netimi alt\u0131ndaki b\u00f6lgelerde n\u00fcfusun g\u0131da arz\u0131 \u00e7ok zay\u0131ft\u0131. Zangazur kazas\u0131 reisi A. \u015eirvani, Halk \u00c7al\u0131\u015fma Komiserli\u011fi&#8217;ne yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektupta, on binlerce m\u00fcltecinin evsizlik nedeniyle \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yazd\u0131. O d\u00f6nemde, y\u00fczy\u0131llar boyunca Zengezur\u2019da birlikte ya\u015fayan ve kaynayan M\u00fcsl\u00fcman Azerbaycan T\u00fcrkleri ve K\u00fcrtler taraf\u0131ndan g\u00fcndeme getirilmemesine ra\u011fmen \u201cK\u00fcrdistan meselesi\u201d ortaya at\u0131ld\u0131. Resm\u00ee belgelerde, Zengezur&#8217;un alt veya Do\u011fu k\u0131sm\u0131 &#8220;K\u00fcrdistan&#8221; olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131 ve Ermeni ve Rusya&#8217;n\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131na hizmet etti[46].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>25 Aral\u0131k 1920&#8217;de Albay Njdeh, onun kontrol\u00fc alt\u0131ndaki Zengezur b\u00f6lgesinde bir &#8220;S\u00fcnik \u00d6zerk Cumhuriyeti&#8221; kuruldu\u011funu ilan etti. 21 Ocak 1921&#8217;de Ermenistan Ta\u015fnak h\u00fckumetinin Ba\u015fbakan\u0131 olmu\u015f Simon Varasyan ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda Zengezur&#8217;da \u201cDa\u011fl\u0131k-Ermeni Cumhuriyeti\u201d kuruldu. Bu oyuncak, cumhuriyetin silahl\u0131 kuvvetleri yine Albay Njdeh taraf\u0131ndan y\u00f6netildi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u015eubat 1921&#8217;de Ta\u015fnaklar Ermenistan&#8217;da isyan etti. 13 \u015eubat&#8217;ta, silahl\u0131 Ta\u015fnak gruplar\u0131, Zangazur\u2019dan Erivan\u2019a sald\u0131rd\u0131. 18 \u015eubat&#8217;ta Ta\u015fnaklar Erivan&#8217;\u0131 i\u015fgal etti ve Ermenistan&#8217;da Sovyet h\u00fckumetini devirdi. Ta\u015fnaklar &#8220;Vatan\u0131 Kurtar Komitesi&#8221;ni kurdu. 18 Mart&#8217;ta Erivan&#8217;da yeni kurulan Ta\u015fnak h\u00fck\u00fcmetinin ba\u015fkan\u0131 S. Vrasyan, T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmetine askeri yard\u0131m talebinde bulundu. 2 Nisan&#8217;da Erivan, Sovyet birlikleri taraf\u0131ndan Ta\u015fnaklardan temizlendi. Ta\u015fnaklar\u0131n silahl\u0131 kuvvetleri yine Zengezura&#8217;ya g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Sovyet Ermenistan h\u00fck\u00fcmeti ve 11. Ordu Komutanl\u0131\u011f\u0131, Yukar\u0131 Zengezur&#8217;un Ermenistan&#8217;la yeniden birle\u015fmesini tamamlamak i\u00e7in &#8220;Da\u011fl\u0131k-Ermeni Cumhuriyeti&#8221; ile g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyordu. Sovyet Ermenistan, Njedeh&#8217;in Zengezur&#8217;daki kontrol\u00fc alt\u0131ndaki alan\u0131 Erivan ve Karaba\u011f aras\u0131nda bir engel olarak g\u00f6rd\u00fc ve bu engeli k\u0131rmak i\u00e7in Zengezur&#8217;a sald\u0131rmaya haz\u0131rlan\u0131yordu. 21 Nisan 1921&#8217;de Tatev Manast\u0131r\u0131&#8217;nda d\u00fczenlenen Zengezur Ermenileri Kongresi&#8217;nde Njdeh, Ba\u015fbakan, Askeri Bakan ve Da\u011fl\u0131k-Ermeni Cumhuriyeti D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 se\u00e7ildi. K\u0131sacas\u0131, katil Njdeh Yukar\u0131 Zangazur&#8217;daki kural\u0131n sahibiydi. Sovyet Ermenistan ile &#8220;Da\u011fl\u0131k-Ermeni Cumhuriyeti&#8221; aras\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015fmeler 12 May\u0131s&#8217;ta Kalanc\u0131k k\u00f6y\u00fcnde, Yukar\u0131 Zengezur&#8217;u Sovyet Ermenistan&#8217;\u0131nda birle\u015ftirmek i\u00e7in yap\u0131ld\u0131. Njdeh, Ermenistan h\u00fck\u00fcmetinin resmi olarak Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f&#8217;\u0131n Ermenistan&#8217;a birle\u015ftirilmesi \u015fart\u0131yla Zengezur&#8217;un Sovyet Ermenistan\u0131na kat\u0131lmas\u0131n\u0131 kabul etti. Resmi Erivan \u00e7ok ge\u00e7meden Njdeh&#8217;in bu ko\u015fulunu yerine getirdi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Njdeh&#8217;in Zengezur&#8217;da s\u0131n\u0131rs\u0131z davranmas\u0131n\u0131n bir ba\u015fka nedeni de d\u0131\u015f yard\u0131mlar\u0131ndan kaynaklan\u0131yordu. Ta\u015fnak Ermenistan Ba\u015fbakan\u0131 Sergei Vrasyan Tebriz&#8217;e g\u00f6\u00e7 etmi\u015f ve \u0130ran&#8217;daki \u0130ngiliz ordusuyla yak\u0131n ili\u015fkiler kurmu\u015ftu. Bol\u015feviklerin 11. ordusunun Karaba\u011f-Zengezur grubu birliklerine verdi\u011fi emirde \u015f\u00f6yle yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: \u2018\u2019Njdeh\u2019in \u0130ran \u00fczerinden Antanta \u00fclkeleri ile ba\u011flar\u0131 var ve onun arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla g\u00fcc\u00fcn\u00fc koruyor.\u2019\u2019[47]<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Sovyetlerin 11. Ordusunun Komutanl\u0131\u011f\u0131 25 May\u0131s 1921&#8217;de yeni askeri operasyonlar haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131nda, Njdeh&#8217;in silahl\u0131 kuvvetleri Gorus&#8217;tan \u00e7ekildi ve Bazar\u00e7ay ve Kafan b\u00f6lgelerine yerle\u015fti. Bol\u015fevik birlikleri hem Karaba\u011f hem de Erivan olmak \u00fczere iki y\u00f6nde Zengezur&#8217;a sald\u0131rd\u0131. 11. ordunun Erivan grubu \u00fc\u00e7 tarafata sald\u0131rd\u0131: Vedi \u00fczerinden Ke\u015fi\u015fk\u0259nd\u0259 (Dereleyez), Nah\u00e7\u0131van&#8217;dan Angelevid&#8217;e (Sisyan) ve Ordubad&#8217;dan Me\u011fri. 26 Haziran&#8217;da, bu grup Dereleyez&#8217;i, 28 Haziran\u2019da Bi\u00e7enek&#8217;i ve 30 Haziran\u2019da t\u00fcm Sisyan b\u00f6lgesini serbest b\u0131rakt\u0131. 2 Temmuz&#8217;da \u015eu\u015fa taraf\u0131ndan ilerleyen Karaba\u011f-Zengezur Bol\u015fevik grubu, Erivan grubu ile birlikte Gorus&#8217;a girdi. Njdeh&#8217;in grubu 4 Temmuz&#8217;da Tatev manast\u0131r\u0131&#8217;ndan ve 7 Temmuz&#8217;da Kafan bak\u0131r madeninden \u00e7ekildi[48]. 9 Temmuz&#8217;da Njdeh, m\u00fcfrezesiyle birlikte Me\u011fri Nehri&#8217;ni arayarak \u0130ran&#8217;a ka\u00e7t\u0131[49].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Zengezur&#8217;un Ermenistan&#8217;a birle\u015fmesi tamamland\u0131<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>20 Temmuz 1921&#8217;de Ermenistan Halk Komiserleri Konseyi, Ermenistan&#8217;\u0131n 8 kaza ve 33 il\u00e7e ile idari b\u00f6lge b\u00f6l\u00fcnmesini onaylad\u0131. 31 A\u011fustos&#8217;ta Zengezur&#8217;da yeni bir 9. kaza- Gorus \u015fehri- merkez olmakla Zengezur kazas\u0131 kuruldu[50]. Azerbaycan da Zengezur&#8217;un (Gorus, Sisyan, Qafan ve Megri b\u00f6lgeleri) bat\u0131 b\u00f6lgesini idari-b\u00f6lge b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden \u00e7\u0131kard\u0131. B\u00f6ylece Zengezur iki k\u0131sma b\u00f6l\u00fcnd\u00fc ve bat\u0131 k\u0131sm\u0131 Ermenistan ile birle\u015ftirildi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ermeniler, zengin cevher yataklar\u0131na sahip, Kafkasya&#8217;n\u0131n \u0130svi\u00e7re\u2019si olarak adland\u0131r\u0131lan Zengezur&#8217;u ile ele ge\u00e7irerek Azerbaycan ve Nah\u00e7\u0131van ve ayn\u0131 zamanda Azerbaycan ve T\u00fcrkiye aras\u0131nda yapay bir engel olu\u015fturdu.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Zengezur&#8217;da Ermenilerin yapt\u0131\u011f\u0131 katliamlar\u0131n \u00f6l\u00e7e\u011fi hakk\u0131nda yeterli ger\u00e7ekler 1-7 Eyl\u00fcl 1920 tarihlerinde Bak\u00fc&#8217;deki 1. Do\u011fu Milletleri Kongresi&#8217;nde sunuldu. Ekim 1920\u2019deki \u0130kinci Azerbaycan Kom\u00fcnistleri Kongresi\u2019nde konu\u015fan Zengezurlu Tatyan, iki y\u0131ll\u0131k Zengezur katliam\u0131 s\u0131ras\u0131nda 200 M\u00fcsl\u00fcman k\u00f6y\u00fcn tamamen y\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 itiraf etti.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>18 \u015eubat 1929&#8217;da G\u00fcney Kafkasya Merkezi Otoritesi \u0130cra Kurulu, N\u00fcvedi, Ernezir ve Tu\u011fut k\u00f6ylerinin Ermenistan&#8217;a devredilmesine ili\u015fkin bir karar ald\u0131[51]. Sonu\u00e7 olarak, \u015fu anda &#8220;Me\u011fri Koridoru&#8221; olarak bilinen ve yaln\u0131zca Nah\u00e7\u0131van ile Azerbaycan&#8217;\u0131n geri kalan\u0131 aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131y\u0131 kesmekle kalmayan, ayn\u0131 zamanda Ermenistan&#8217;\u0131n \u0130ran \u00fczerinden eri\u015fimini sa\u011flayan 42 km uzunlu\u011fundaki bir koridor kuruldu. B\u00f6ylece Sovyet Bol\u015fevik h\u00fck\u00fcmeti Azerbaycan&#8217;\u0131n tarihi topraklar\u0131n\u0131 Ermeni SSC&#8217;ye ba\u011f\u0131\u015flama politikas\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. Buradaki ama\u00e7 sadece Ermenistan&#8217;\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmek de\u011fil, ayn\u0131 zamanda T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 ve Azerbaycan&#8217;la olan t\u00fcm yol ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131 azaltmakt\u0131. Bu, \u00c7ar Rusya\u2019n\u0131n jeopolitik \u00e7\u0131karlar u\u011fruna izledi\u011fi politikan\u0131n Sovyet makamlar\u0131 taraf\u0131ndan da takip edildi\u011finin a\u00e7\u0131k bir g\u00f6stergesiydi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1988&#8217;de, Ermenistan, uluslararas\u0131 destek\u00e7ilerinin yard\u0131m\u0131yla, Azerbaycan&#8217;\u0131n Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f b\u00f6lgesine toprak iddias\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrerek bir sonraki ad\u0131m\u0131 att\u0131. Sonu\u00e7 olarak Ermenistan ve Azerbaycan aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fma yeniden ba\u015flad\u0131. 1988-1991 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Ermeniler, Azerbaycan&#8217;\u0131 Zengezur Megri b\u00f6lgesindeki yedi, Sisyan b\u00f6lgesindeki 11, Kafan b\u00f6lgesindeki 41 ve Gorus b\u00f6lgesindeki 4 yerle\u015fim yerlerinden s\u00fcrg\u00fcn ederek Azerbaycanl\u0131lara kar\u015f\u0131 etnik temizleme politikas\u0131n\u0131 ba\u015flatt\u0131lar.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1991-1994 y\u0131llar\u0131nda Ermenistan silahl\u0131 kuvvetleri yabanc\u0131 g\u00fc\u00e7lerin yard\u0131m\u0131yla Azerbaycan&#8217;\u0131n Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f b\u00f6lgesini ve \u00e7evresindeki 7 b\u00f6lgeyi i\u015fgal etti. B\u00f6ylece Zengezur&#8217;un Do\u011fu k\u0131sm\u0131, yani Azerbaycan Cumhuriyeti topraklar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 &#8211; La\u00e7in, Gubadl\u0131 ve Zengilan b\u00f6lgeleri i\u015fgal edilmi\u015f oldu. Bu b\u00f6lgelerde, 301 Azerbaycan yerle\u015fkesini kapsayan 3347 kilometrekarelik topraklar Ermenistan silahl\u0131 kuvvetlerinin kontrol\u00fc alt\u0131na al\u0131nd\u0131 ve 150.000&#8217;den fazla ki\u015fi yerinden edildi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ermeniler, yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Zengezur&#8217;u ele ge\u00e7irmek i\u00e7in onlara yard\u0131mc\u0131 olan devletlerin sayesinde i\u015fgali sona erdirdi. Zengezur&#8217;un Azerbaycan&#8217;dan Ermenistan&#8217;a ayr\u0131lmas\u0131n\u0131n bir sonucu olarak, Azerbaycan&#8217;\u0131n ana k\u0131sm\u0131 Nah\u00e7ivan&#8217;dan ayr\u0131ld\u0131 ve b\u00fcy\u00fck T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 co\u011frafi olarak da\u011f\u0131ld\u0131[52].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>*Harita: Sar\u0131 \u00e7izgi Zengezur b\u00f6lgesini i\u015faretlemektedir<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>KAYNAK\u00c7A<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>ADRA, fond 28, siy. 1, i\u015f 70.<\/p>\n<p>ARDA, fond 28, siy.1, i\u015f 99.<\/p>\n<p>ARDA, f.379, siy.1, i\u015f 2176.<\/p>\n<p>ADRA, f. 897, siy.1, i\u015f 112.<\/p>\n<p>ARDA, fond 894, siy. 2, i\u015f 9.<\/p>\n<p>ARDA, fond 897, siy.1, i\u015f 11.<\/p>\n<p>ADRA, f. 970, siy. 1, i\u015f 95.<\/p>\n<p>ARDA, fond 970, siy. 1, i\u015f 161.<\/p>\n<p>ADRA, f. 2898, siy. 1, i\u015f 6.<\/p>\n<p>ARP\u0130\u0130SSA, fond 276, siy. 9, i\u015f 1.<\/p>\n<p>ARP\u0130\u0130SSA, fond 276, siy. 9, i\u015f 28.<\/p>\n<p>ARR\u0130\u0130SSA, f.277, siy.2, i\u015f 40.<\/p>\n<p>Arzumanl\u0131 Vaqif, Mustafa Nazim. Tarixin qara s\u0259hif\u0259l\u0259ri. Deportasiya. Soyq\u0131r\u0131m. Qa\u00e7q\u0131nl\u0131q. Bak\u0131: Qartal, 1998.<\/p>\n<p>Karabekir Kaz\u0131m. \u0130stiklal Harbimiz, Yap\u0131 Kredi Yay\u0131nlar\u0131, 1. Cilt, \u0130stanbul, 2008.<\/p>\n<p>Karabekir Kaz\u0131m. \u0130stiklal Harbimiz, Yap\u0131 Kredi Yay\u0131nlar\u0131, 2. Cilt, \u0130stanbul, 2008.<\/p>\n<p>K\u00f6\u00e7\u0259rli Tofiq. Qaraba\u011f. Bak\u0131: Elm, 2002.<\/p>\n<p>Musayev \u0130smay\u0131l. Az\u0259rbaycan\u0131n Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Z\u0259ng\u0259zur b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 siyasi v\u0259ziyy\u0259t v\u0259 xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin siyas\u0259ti (1917-1921-ci ill\u0259r). Bak\u0131, 1997.<\/p>\n<p>Musayev \u0130smay\u0131l. Az\u0259rbaycan\u0131n Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131n\u0131n bir hiss\u0259sinin Erm\u0259nistana ilhaq\u0131. \u201cElm\u201d q\u0259zeti, 7.08.2004.<\/p>\n<p>N\u0259rimanov N\u0259riman. \u00dccqarlarda inqilab\u0131m\u0131z\u0131n tarixin\u0259 dair (\u0130.V. Stalin\u0259 m\u0259ktub) Bak\u0131, 1992.<\/p>\n<p>S\u00fcleymanov Mehman. Az\u0259rbaycan Ordusunun tarixi. II cild, Bak\u0131: Maarif, 2018.<\/p>\n<p>\u0410\u0433\u0430\u044f\u043d \u0426\u0430\u0442\u0443\u0440. \u0420\u043e\u043b\u044c \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0438 \u0432 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0441\u0443\u0434\u044c\u0431\u0430\u0445 \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u0430. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430: \u041d\u0430\u0443\u043a\u0430, 1978. [A\u011fayan \u00c7atur. Erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n tarixi taleyind\u0259 Rusiyan\u0131n rolu. Mockva: Nauka,1978].<\/p>\n<p>\u0410\u0434\u0440\u0435\u0441-\u043a\u0430\u043b\u0435\u043d\u0434\u0430\u0440\u044c \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0420\u0435\u0441\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a\u0438 \u043d\u0430 1920 \u0433., \u0411\u0430\u043a\u0443, 1920, 1-\u0439 \u0447\u0430\u0441\u0442\u044c. [1920-ci il Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u00fcnvan t\u0259qvimi, Bak\u0131, 1920, 1-ci hiss\u0259].<\/p>\n<p>\u0412\u0430\u0440\u0442\u0430\u043d\u044f\u043d \u0421. \u041f\u043e\u0431\u0435\u0434\u0430 \u0421\u043e\u0432\u0435\u0442\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0432\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438 \u0432 \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u0438. \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d: \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u044f, 1959. [Vartanyan S. Erm\u0259nistanda sovet hakimiyy\u0259tinin q\u0259l\u0259b\u0259si. Yerevan: Armeniya, 1959].<\/p>\n<p>\u0417\u0430\u0432\u0430\u0440\u044f\u043d \u0421. \u042d\u043a\u043e\u043d\u043e\u043c\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0443\u0441\u043b\u043e\u0432\u0438\u044f \u041a\u0430\u0440\u0430\u0431\u0430\u0445\u0430 \u0438 \u0433\u043e\u043b\u043e\u0434 1906-1907 \u0433. \u041f\u0435\u0440\u0435\u0432\u043e\u0434 \u0441 \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e, \u0421. \u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433, 1907, [Zavaryan S. Qaraba\u011fda iqtisadi v\u0259ziyy\u0259t v\u0259 1906-1907-ci ill\u0259r acl\u0131\u011f\u0131. Erm\u0259nic\u0259d\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259, S. Peterburq, 1907].<\/p>\n<p>\u041a \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u043e\u0431\u0440\u0430\u0437\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f \u041d\u0430\u0433\u043e\u0440\u043d\u043e &#8211; \u041a\u0430\u0440\u0430\u0431\u0430\u0445\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0430\u0432\u0442\u043e\u043d\u043e\u043c\u043d\u043e\u0439 \u043e\u0431\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0421\u0421\u0420. 1918-1925: \u0414\u043e\u043a\u0443\u043c\u0435\u043d\u0442\u044b \u0438 \u043c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0438\u0430\u043b\u044b. \u0411\u0430\u043a\u0443: \u0410\u0437\u0435\u0440\u043d\u0435\u0448\u0440. 1989. [Az\u0259rbaycan SSR-in Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f muxtar Vilay\u0259tinin yaranmas\u0131 tarixin\u0259 dair. 1818-1925. S\u0259n\u0259dl\u0259r v\u0259 materiallar. Bak\u0131]<\/p>\n<p>\u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043a\u0430\u043b\u0435\u043d\u0434\u0430\u0440\u044c \u043d\u0430 1899 \u0433. \u0418\u0437\u0434\u0430\u043d \u043f\u043e \u0440\u0430\u0441\u043f\u043e\u0440\u044f\u0436\u0435\u043d\u0438\u044e \u0413\u043b\u0430\u0432\u043d\u043e\u043d\u0430\u0447\u0430\u043b\u044c\u0441\u0442\u0432\u0443\u044e\u0449\u0430\u0433\u043e \u0433\u0440\u0430\u0436\u0434\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0447\u0430\u0441\u0442\u044c\u044e \u043d\u0430 \u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u0435. \u0422\u0438\u0444\u043b\u0438\u0441, 1898, III \u043e\u0442\u0434\u0435\u043b [1898-ci il \u00fczr\u0259 Qafqaz t\u0259qvimi. 1898, Tiflis, 3-c\u00fc b\u00f6lm\u0259]<\/p>\n<p>\u041a\u0438\u0440\u0430\u043a\u043e\u0441\u044f\u043d \u0414\u0436. \u041c\u043b\u0430\u0434\u043e\u0442\u0443\u0440\u043a\u0438 \u043f\u0435\u0440\u0435\u0434 \u0441\u0443\u0434\u043e\u043c \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438, \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d: \u0410\u0439\u0430\u0441\u0442\u0430\u043d, 1986.[Kirakosyan C. G\u0259nc t\u00fcrkl\u0259r tarix m\u0259hk\u0259m\u0259si qar\u015f\u0131s\u0131nda, Yerevan: Hayastan], 1986.<\/p>\n<p>\u041d\u0430\u0433\u043e\u0440\u043d\u044b\u0439 \u041a\u0430\u0440\u0430\u0431\u0430\u0445 \u0432 1918-1923 \u0433\u0433. \u0421\u0431\u043e\u0440\u043d\u0438\u043a \u0434\u043e\u043a\u0443\u043c\u0435\u043d\u0442\u043e\u0432 \u0438 \u043c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0438\u0430\u043b\u043e\u0432. \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d: \u0418\u043d\u0441\u0442\u0438\u0442\u0443\u0442 \u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438, 1992, [Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f1918-1923-c\u00fc ill\u0259rd\u0259. S\u0259n\u0259dl\u0259r v\u0259 materiallar toplusu. Yerevan: Tarix \u0130nstitutu, 1992].<\/p>\n<p>\u041f\u0435\u0442\u0440\u043e\u0441\u044f\u043d \u0413\u0435\u0433\u0430\u043c. \u041e\u0442\u043d\u043e\u0448\u0435\u043d\u0438\u044f \u0420\u0435\u0441\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a\u0438 \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u044f \u0441 \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0435\u0439 (1918 \u2013 1920 \u0433\u0433.). \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d: \u0418\u0437\u0434-\u0432\u043e \u0415\u0413\u0423, 2012 [Petrosyan Ge\u011fam. Erm\u0259nistan respublikas\u0131n\u0131n Rusiya il m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri (1918-1920). Yerevan: Yerevan D\u00f6vl\u0259t Universiteti, 2012].<\/p>\n<p>\u0531\u2013\u0534\u0578. \u0540\u0561\u0575-\u0569\u0578\u0582\u0580\u0584\u0561\u056f\u0561\u0576 \u0568\u0576\u0564\u0570\u0561\u0580\u0578\u0582\u0574\u0568 \u053f\u0578\u057e\u056f\u0561\u057d\u0578\u0582\u0574 [1905\u20131906 \u0569\u0569. \u0583\u0561\u057d\u057f\u0561\u056f\u0561\u0576, \u057e\u056b\u0573\u0561\u0563\u0580\u0561\u056f\u0561\u0576, \u057f\u0565\u0572\u0561\u0563\u0580\u0561\u056f\u0561\u0576 \u056c\u0578\u0582\u057d\u0561\u0562\u0561\u0576\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576\u0576\u0565\u0580\u0578\u057e), \u0535\u0580\u0587\u0561\u0576, 1907, [A-Do. Qafqazda erm\u0259ni-t\u00fcrk toqqu\u015fmalar\u0131 (1905-1906-c\u0131 ill\u0259r). S\u0259n\u0259dli, statistik, topoqrafik izahlarla. \u0130r\u0259van: Ayvazyanlar v\u0259 Nazaryanlar m\u0259tb\u0259\u0259si, 1907].<\/p>\n<p>\u054d\u056b\u0574\u0578\u0576\u0575\u0561\u0576 \u0531\u0580\u0561\u0574. \u0536\u0561\u0576\u0563\u0565\u0566\u0578\u0582\u0580\u056b \u0563\u0578\u0575\u0561\u0574\u0561\u0580\u057f\u0568 1920\u20131921 \u0569\u0569, \u0535\u0580\u0587\u0561\u0576: \u0535\u054a\u0540 \u0570\u0580\u0561\u057f, 2000 [Simonyan Aram. 1920-1921-ci ill\u0259r Z\u0259ng\u0259zur sava\u015f\u0131. Yerevan: Yerevan D\u00f6vl\u0259t Universiteti, 2000].<\/p>\n<p>\u054e\u056b\u0580\u0561\u0562\u0575\u0561\u0576 \u054e\u0561\u0576\u056b\u056f. \u0540\u0561\u0575\u0561\u057d\u057f\u0561\u0576\u056b \u0540\u0561\u0576\u0580\u0561\u057a\u0565\u057f\u0578\u0582\u0569\u0575\u0561\u0576 \u057a\u0565\u057f\u0561\u056f\u0561\u0576 \u0561\u0576\u057e\u057f\u0561\u0576\u0563\u0578\u0582\u0569\u0575\u0561\u0576 \u0570\u0561\u0574\u0561\u056f\u0561\u0580\u0563\u056b \u057d\u057f\u0565\u0572\u056e\u0578\u0582\u0574\u0568 \u0587 \u0563\u0578\u0580\u056e\u0578\u0582\u0576\u0565\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576\u0568 1918-1920\u0569\u0569., \u0535\u0580\u0587\u0561\u0576: \u0535\u054a\u0540 \u0570\u0580\u0561\u057f., 2015. [1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi sisteminin yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti. Yerevan: Yerevan D\u00f6vl\u0259t Universiteti, 2015].<\/p>\n<p>\u201cAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zeti, (Bak\u0131), 16.10.2019.<\/p>\n<p>\u201cAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zeti (Bak\u0131), 17.11.1918.<\/p>\n<p>\u201c\u041a\u043e\u043c\u043c\u0443\u043d\u0438\u0441\u0442\u201d (\u201cKommunist\u201d q\u0259zeti, (rusca, Bak\u0131), 2.12 1920.<\/p>\n<p>\u00ab\u041f\u0440\u0430\u0432\u0434\u0430\u00bb (\u201cPravda\u201d q\u0259zeti, (rusca, Moskva), 4. 12. 1920.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<hr align=\"left\" size=\"1\" width=\"33%\" \/>\n<div id=\"ftn1\">\n<p>[1]<span>\u00a0<\/span>Arzumanl\u0131 Vaqif, Mustafa Nazim. Tarixin qara s\u0259hif\u0259l\u0259ri. Deportasiya. Soyq\u0131r\u0131m. Qa\u00e7q\u0131nl\u0131q. Bak\u0131: Qartal, 1998, s. 32<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn2\">\n<p>[2]<span>\u00a0<\/span>\u0531\u2013\u0534\u0578. \u0540\u0561\u0575- \u0569\u0578\u0582\u0580\u0584\u0561\u056f\u0561\u0576 \u0568\u0576\u0564\u0570\u0561\u0580\u0578\u0582\u0574\u0568 \u053f\u0578\u057e\u056f\u0561\u057d\u0578\u0582\u0574\u00a0 (1905\u20131906 \u0569\u0569. \u0583\u0561\u057d\u057f\u0561\u056f\u0561\u0576, \u057e\u056b\u0573\u0561\u0563\u0580\u0561\u056f\u0561\u0576, \u057f\u0565\u0572\u0561\u0563\u0580\u0561\u056f\u0561\u0576 \u056c\u0578\u0582\u057d\u0561\u0562\u0561\u0576\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576\u0576\u0565\u0580\u0578\u057e), \u0535\u0580\u0587\u0561\u0576, 1907, [A-Do. Qafqazda erm\u0259ni-t\u00fcrk toqqu\u015fmalar\u0131 (1905-1906-c\u0131 ill\u0259r). S\u0259n\u0259dli, statistik, topoqrafik izahlarla. \u0130r\u0259van, 1907], s. 244.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn3\">\n<p>[3]<span>\u00a0<\/span>\u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043a\u0430\u043b\u0435\u043d\u0434\u0430\u0440\u044c \u043d\u0430 1899 \u0433. \u0418\u0437\u0434\u0430\u043d \u043f\u043e \u0440\u0430\u0441\u043f\u043e\u0440\u044f\u0436\u0435\u043d\u0438\u044e \u0413\u043b\u0430\u0432\u043d\u043e\u043d\u0430\u0447\u0430\u043b\u044c\u0441\u0442\u0432\u0443\u044e\u0449\u0430\u0433\u043e \u0433\u0440\u0430\u0436\u0434\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0447\u0430\u0441\u0442\u044c\u044e \u043d\u0430 \u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u0435. \u0422\u0438\u0444\u043b\u0438\u0441, 1898, III \u043e\u0442\u0434\u0435\u043b [1898-ci il \u00fczr\u0259 Qafqaz t\u0259qvimi. Tiflis, 3-c\u00fc b\u00f6lm\u0259], s. 8<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn4\">\n<p>[4]<span>\u00a0<\/span>\u0417\u0430\u0432\u0430\u0440\u044f\u043d \u0421. \u042d\u043a\u043e\u043d\u043e\u043c\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0443\u0441\u043b\u043e\u0432\u0438\u044f \u041a\u0430\u0440\u0430\u0431\u0430\u0445\u0430 \u0438 \u0433\u043e\u043b\u043e\u0434 1906-1907 \u0433. \u041f\u0435\u0440\u0435\u0432\u043e\u0434 \u0441 \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e, \u0421. \u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433, 1907, [Zavaryan S. Qaraba\u011fda iqtisadi v\u0259ziyy\u0259t v\u0259 1906-1907-ci ill\u0259r acl\u0131\u011f\u0131. Erm\u0259nic\u0259d\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259, S. Peterburq, 1907], s. 61.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn5\">\n<p>[5]<span>\u00a0<\/span>\u0531\u2013\u0534\u0578, g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri, s. 274.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn6\">\n<p>[6]<span>\u00a0<\/span>\u041a\u0438\u0440\u0430\u043a\u043e\u0441\u044f\u043d \u0414\u0436. \u041c\u043b\u0430\u0434\u043e\u0442\u0443\u0440\u043a\u0438 \u043f\u0435\u0440\u0435\u0434 \u0441\u0443\u0434\u043e\u043c \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438, \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d: \u0410\u0439\u0430\u0441\u0442\u0430\u043d , 1986, [Kirakosyan C. G\u0259nc t\u00fcrkl\u0259r tarix m\u0259hk\u0259m\u0259si qar\u015f\u0131s\u0131nda, Yerevan: Hayastan], 1986, s. 239.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn7\">\n<p>[7]<span>\u00a0<\/span>\u0410\u0434\u0440\u0435\u0441-\u043a\u0430\u043b\u0435\u043d\u0434\u0430\u0440\u044c \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0420\u0435\u0441\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a\u0438 \u043d\u0430 1920 \u0433., \u0411\u0430\u043a\u0443, 1920, 1-\u0439 \u0447\u0430\u0441\u0442\u044c. [1920-ci il Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u00fcnvan t\u0259qvimi, Bak\u0131, 1920], s. 50.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn8\">\n<p>[8]<span>\u00a0<\/span>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t Arxivi (ARDA), fond 970, siyah\u0131 1, i\u015f 1, v\u0259r\u0259q 51-52.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn9\">\n<p>[9]<span>\u00a0<\/span>ARDA, fond 970, siy. 1, i\u015f 161, v. 6.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn10\">\n<p>[10]<span>\u00a0<\/span>ARDA, fond 897, siy.1, i\u015f 11, v. 180.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn11\">\n<p>[11]<span>\u00a0<\/span>ARDA, fond 897, siy.1, i\u015f 11, v. 193.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn12\">\n<p>[12]<span>\u00a0<\/span>\u0410\u0433\u0430\u044f\u043d \u0426\u0430\u0442\u0443\u0440. \u0420\u043e\u043b\u044c \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0438 \u0432 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0441\u0443\u0434\u044c\u0431\u0430\u0445 \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u0430. \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430: \u041d\u0430\u0443\u043a\u0430, 1978. [A\u011fayan \u00c7atur. Erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n tarixi taleyind\u0259 Rusiyan\u0131n rolu. Mockva: Nauka, 1978], s. 269.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn13\">\n<p>[13]<span>\u00a0<\/span>\u201cAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zeti, 28 oktyabr, 1918-ci il.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn14\">\n<p>[14]<span>\u00a0<\/span>ARDA, fond 970, siyah\u0131 10, i\u015f 161, v. 1-9.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn15\">\n<p>[15]<span>\u00a0<\/span>Karabekir Kaz\u0131m. \u0130stiklal Harbimiz, Yap\u0131 Kredi Yay\u0131nlar\u0131, 1. Cilt, \u0130stanbul, 2008, s. 454.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn16\">\n<p>[16]<span>\u00a0<\/span>Karabekir Kaz\u0131m. \u0130stiklal Harbimiz, Yap\u0131 Kredi Yay\u0131nlar\u0131, 2. Cilt, \u0130stanbul, 2008, s. 725-726.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn17\">\n<p>[17]<span>\u00a0<\/span>Karabekir Kaz\u0131m. \u0130stiklal Harbimiz, 2. Cilt, s. 818.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn18\">\n<p>[18]<span>\u00a0<\/span>ARDA, fond 894, siy. 2, i\u015f 9, v. 27-28.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn19\">\n<p>[19]<span>\u00a0<\/span>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin \u0130\u015fl\u0259r \u0130dar\u0259sinin Siyasi S\u0259n\u0259dl\u0259r Arxivi (ARP\u0130\u0130SSA), fond 276, siy. 9, i\u015f 1, v. 10.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn20\">\n<p>[20]<span>\u00a0<\/span>\u041f\u0435\u0442\u0440\u043e\u0441\u044f\u043d \u0413\u0435\u0433\u0430\u043c. \u041e\u0442\u043d\u043e\u0448\u0435\u043d\u0438\u044f \u0420\u0435\u0441\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a\u0438 \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u044f \u0441 \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0435\u0439 (1918 \u2013 1920 \u0433\u0433.). \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d: \u0418\u0437\u0434-\u0432\u043e \u0415\u0413\u0423, 2012 [Petrosyan Ge\u011fam. Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n Rusiya il m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri (1918-1920). Yerevan: Yerevan D\u00f6vl\u0259t Universiteti, 2012], s. 288.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn21\">\n<p>[21]<span>\u00a0<\/span>Yen\u0259 orada, s. 317-318.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<p>[22]<span>\u00a0<\/span>ARR\u0130\u0130SSA, f.277, siy.2, i\u015f 40, v. 79.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>[23]<span>\u00a0<\/span>\u054e\u056b\u0580\u0561\u0562\u0575\u0561\u0576 \u054e\u0561\u0576\u056b\u056f. \u0540\u0561\u0575\u0561\u057d\u057f\u0561\u0576\u056b \u0540\u0561\u0576\u0580\u0561\u057a\u0565\u057f\u0578\u0582\u0569\u0575\u0561\u0576 \u057a\u0565\u057f\u0561\u056f\u0561\u0576 \u0561\u0576\u057e\u057f\u0561\u0576\u0563\u0578\u0582\u0569\u0575\u0561\u0576 \u0570\u0561\u0574\u0561\u056f\u0561\u0580\u0563\u056b \u057d\u057f\u0565\u0572\u056e\u0578\u0582\u0574\u0568 \u0587 \u0563\u0578\u0580\u056e\u0578\u0582\u0576\u0565\u0578\u0582\u0569\u0575\u0578\u0582\u0576\u0568 1918-1920\u0569\u0569., \u0535\u0580\u0587\u0561\u0576: \u0535\u054a\u0540 \u0570\u0580\u0561\u057f., 2015: [1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi sisteminin yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti (K\u0259\u015ffiyyat. Ordu. D\u0130N). Yerevan: Yerevan D\u00f6vl\u0259t Universiteti, 2015], s. 151<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<div id=\"ftn24\">\n<p>[24]<span>\u00a0<\/span>S\u00fcleymanov Mehman. Az\u0259rbaycan Ordusunun tarixi. II cild, Bak\u0131: Maarif, 2018, s. 570.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn25\">\n<p>[25]<span>\u00a0<\/span>ADRA, f. 970, siy. 1, i\u015f 95, v. 13.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn26\">\n<p>[26]<span>\u00a0<\/span>ARDA, f. 897, siy. 1., i\u015f 38, v. 329.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn27\">\n<p>[27]<span>\u00a0<\/span>ARP\u0130\u0130SSA, fond 276, siy. 9, i\u015f 1, v. 50-51.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn28\">\n<p>[28]<span>\u00a0<\/span>ADRA, f. 897, siy.1, i\u015f 112, v. 48.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn29\">\n<p>[29]<span>\u00a0<\/span>ADRA, f. 2898, siy. 1, i\u015f 6, v. 34.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn30\">\n<p>[30]<span>\u00a0<\/span>N\u0259rimanov N\u0259riman. \u00dccqarlarda inqilab\u0131m\u0131z\u0131n tarixin\u0259 dair ( \u0130.V.Stalin\u0259 m\u0259ktub) Bak\u0131, 1992, s. 26.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn31\">\n<p>[31]<span>\u00a0<\/span>ARP\u0130\u0130SSA, fond 276, siy. 9, i\u015f 28,v.53.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn32\">\n<p>[32]<span>\u00a0<\/span>ADRA, fond 28, siy. 1, i\u015f 70, v.70.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn33\">\n<p>[33]<span>\u00a0<\/span>\u041a \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u043e\u0431\u0440\u0430\u0437\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f \u041d\u0430\u0433\u043e\u0440\u043d\u043e &#8211; \u041a\u0430\u0440\u0430\u0431\u0430\u0445\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0430\u0432\u0442\u043e\u043d\u043e\u043c\u043d\u043e\u0439 \u043e\u0431\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0421\u0421\u0420. 1918-1925: \u0414\u043e\u043a\u0443\u043c\u0435\u043d\u0442\u044b \u0438 \u043c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0438\u0430\u043b\u044b. \u0411\u0430\u043a\u0443: \u0410\u0437\u0435\u0440\u043d\u0435\u0448\u0440. 1989. [Az\u0259rbaycan SSR-in Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f muxtar Vilay\u0259tinin yaranmas\u0131 tarixin\u0259 dair. S\u0259n\u0259dl\u0259r v\u0259 materiallar. Bak\u0131], s. 35.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn34\">\n<p>[34]<span>\u00a0<\/span>ARDA, fond 28, siy.1, i\u015f 99, v. 115.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn35\">\n<p>[35]<span>\u00a0<\/span>K\u00f6\u00e7\u0259rli Tofiq. Qaraba\u011f. Bak\u0131: Elm, 2002, s. 360<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn36\">\n<p>[36]<span>\u00a0<\/span>\u041a \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u043e\u0431\u0440\u0430\u0437\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f \u041d\u0430\u0433\u043e\u0440\u043d\u043e &#8211; \u041a\u0430\u0440\u0430\u0431\u0430\u0445\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0430\u0432\u0442\u043e\u043d\u043e\u043c\u043d\u043e\u0439 \u043e\u0431\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438, s. 54-55.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn37\">\n<p>[37]<span>\u00a0<\/span>Yen\u0259 orada, s. 56-57.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn38\">\n<p>[38]<span>\u00a0<\/span>K\u00f6\u00e7\u0259rli Tofiq. Qaraba\u011f, s. 367.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn39\">\n<p>[39]Musayev \u0130smay\u0131l. Az\u0259rbaycan\u0131n Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Z\u0259ng\u0259zur b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 siyasi v\u0259ziyy\u0259t v\u0259 xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin siyas\u0259ti (1917-1921-ci ill\u0259r). Bak\u0131, 1997, s. 255-256.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn40\">\n<p>[40]<span>\u00a0<\/span>\u041d\u0430\u0433\u043e\u0440\u043d\u044b\u0439 \u041a\u0430\u0440\u0430\u0431\u0430\u0445 \u0432 1918-1923 \u0433\u0433. \u0421\u0431\u043e\u0440\u043d\u0438\u043a \u0434\u043e\u043a\u0443\u043c\u0435\u043d\u0442\u043e\u0432 \u0438 \u043c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0438\u0430\u043b\u043e\u0432. \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d: \u0418\u043d\u0441\u0442\u0438\u0442\u0443\u0442 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438, 1992, [Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f1918-1923-c\u00fc ill\u0259rd\u0259. S\u0259n\u0259dl\u0259r v\u0259 materiallar toplusu. Yerevan, 1992], s. 574.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn41\">\n<p>[41]<span>\u00a0<\/span>Musayev \u0130smay\u0131l. Az\u0259rbaycan\u0131n Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Z\u0259ng\u0259zur b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 siyasi v\u0259ziyy\u0259t v\u0259 xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin siyas\u0259ti, s. 362.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn42\">\n<p>[42]<span>\u00a0<\/span>\u041a \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u043e\u0431\u0440\u0430\u0437\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f \u041d\u0430\u0433\u043e\u0440\u043d\u043e &#8211; \u041a\u0430\u0440\u0430\u0431\u0430\u0445\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0430\u0432\u0442\u043e\u043d\u043e\u043c\u043d\u043e\u0439 \u043e\u0431\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0421\u0421\u0420. 1918-1925: \u0414\u043e\u043a\u0443\u043c\u0435\u043d\u0442\u044b \u0438 \u043c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0438\u0430\u043b\u044b. \u0411\u0430\u043a\u0443: \u0410\u0437\u0435\u0440\u043d\u0435\u0448\u0440. 1989, s. 64.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn43\">\n<p>[43]<span>\u00a0<\/span>Yen\u0259 orada, s. 65.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn44\">\n<p>[44]<span>\u00a0<\/span>\u201cPravda\u201d q\u0259zeti (Rusca, Moskva), 4.12.1920.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn45\">\n<p>[45]<span>\u00a0<\/span>Musayev \u0130smay\u0131l. Az\u0259rbaycan\u0131n Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131n\u0131n bir hiss\u0259sinin Erm\u0259nistana ilhaq\u0131. \u201cElm\u201d q\u0259zeti, 7.08.2004.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn46\">\n<p>[46]<span>\u00a0<\/span>Musayev \u0130smay\u0131l. Az\u0259rbaycan\u0131n Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Z\u0259ng\u0259zur b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 siyasi v\u0259ziyy\u0259t v\u0259 xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin siyas\u0259ti, 274-275.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn47\">\n<p>[47]<span>\u00a0<\/span>\u0412\u0430\u0440\u0442\u0430\u043d\u044f\u043d \u0421. \u041f\u043e\u0431\u0435\u0434\u0430 \u0421\u043e\u0432\u0435\u0442\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0432\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438 \u0432 \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u0438. \u0415\u0440\u0435\u0432\u0430\u043d: \u0413\u043e\u0441. \u0438\u0437\u0434-\u0432\u043e \u0410\u0440\u043c\u0435\u043d\u0438\u0438, 1959. [Vartanyan S. Erm\u0259nistanda sovet hakimiyy\u0259tinin q\u0259l\u0259b\u0259si. Yerevan: Armeniya, 1959], s. 453.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn48\">\n<p>[48]<span>\u00a0<\/span>Yen\u0259 orada, s. 460.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn49\">\n<p>[49]<span>\u00a0<\/span>\u054d\u056b\u0574\u0578\u0576\u0575\u0561\u0576 \u0531\u0580\u0561\u0574. \u0536\u0561\u0576\u0563\u0565\u0566\u0578\u0582\u0580\u056b \u0563\u0578\u0575\u0561\u0574\u0561\u0580\u057f\u0568 1920\u20131921 \u0569\u0569, \u0535\u0580\u0587\u0561\u0576: \u0535\u054a\u0540 \u0570\u0580\u0561\u057f, 2000 [Simonyan Aram. 1920-1921-ci ill\u0259r Z\u0259ng\u0259zur sava\u015f\u0131. Yerevan: Yerevan D\u00f6vl\u0259t Universiteti, 2000], s. 602.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn50\">\n<p>[50]<span>\u00a0<\/span>Yen\u0259 orada, s. 623.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div id=\"ftn51\">\n<p>[51]<span>\u00a0<\/span>ARDA, f.379, siy.1, i\u015f 2176.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<p>[52]<span>\u00a0<\/span>Bak\u0131da ke\u00e7iril\u0259n T\u00fcrkdilli D\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131n\u0131n VII Zirv\u0259 G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131. \u201cAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zeti, (Bak\u0131), 16.10.2019.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Dr. Nazim MUSTAFA<\/strong><\/p>\n<p>Azerbaycan Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 K\u00fct\u00fcphanesi B\u00f6l\u00fcm Ba\u015fkan\u0131<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/avim.org.tr\/Blog\/NAHCIVAN-ILE-AZERBAYCAN-I-BIRBIRINDEN-AYIRMAK-UZERE-TERTIPLENEN-ZENGEZUR-UN-ERMENISTAN-A-KATILMA-SURECI-11-12-2019?fbclid=IwAR0WNSbkC8WAhPswmtVpCH_ULDsAjI5kgJIKta0AClGf-QKFPyqh33_JG3M\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">avim.org.tr<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":25,"featured_media":123653,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[661,234],"tags":[],"class_list":["post-123652","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-create-an-armenian-state-slide-9","category-armenian-state-3"],"fimg_url":"https:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/j43ueee.jpg","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/123652","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/25"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=123652"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/123652\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/123653"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=123652"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=123652"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=123652"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}