Rusya h\u00fck\u00fcmeti, Azerbaycan T\u00fcrklerinin tarihi topraklar\u0131 i\u00e7erisindeki, farkl\u0131 yerle\u015fim b\u00f6lgelerinde, \u00f6zellikle Bak\u00fc’de, Erivan’da, Zengezur da, Karaba\u011f’da Ermenilerin say\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131rmaya, onlar\u0131n hakim konumunu sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Bu politika, zaten s\u00f6m\u00fcrge elinde olan Azerbaycanl\u0131lar\u0131n, gelecekte herhangi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k e\u011filimlerinin \u00f6nlenmesi ve yerel n\u00fcfusun s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p \u00e7\u0131kar\u0131larak yerine Ermeni-H\u0131ristiyan b\u00f6lgesinin olu\u015fturulmas\u0131na y\u00f6nelikti. Bu nedenle Ermenilerin \u00f6rg\u00fctlenmesi ve silahlanmas\u0131na \u00f6zellikle yard\u0131m g\u00f6steriliyor, onlar\u0131n Azerbaycan T\u00fcrklerine kar\u015f\u0131 sald\u0131rgan hareketlerine destek veriliyordu. Yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Ermeniler ilk defa Azerbaycan’\u0131n tarihi topraklar\u0131ndan yerli halk\u0131 s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131p \u00e7\u0131kartmaya ba\u015flad\u0131lar. Bu ama\u00e7la Ermenilerin Azerbaycan’da faaliyet g\u00f6steren ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctleri, 1905 y\u0131l\u0131nda Bak\u00fc’de, Erivan’da, Zengezur da, Karaba\u011f’da ve di\u011fer b\u00f6lgelerde toplu katliamlar yapt\u0131lar. 1905 \u015eubat’\u0131nda Bak\u00fc’de ba\u015flayan katliamlar, 1906 y\u0131l\u0131na kadar devam etti. Bu katliamlar sonucunda 50 binden fazla Azerbaycanl\u0131 katledildi, y\u00fczlerce yerle\u015fim birimi tahrip edildi. Ayn\u0131 d\u00f6nemde sadece Karaba\u011f ve Zengezur da 200’den fazla k\u00f6y yak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131larak tahrip edilmi\u015fti. Bu k\u00f6ylerin yar\u0131dan fazlas\u0131 sonralar\u0131 da da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f durumda kald\u0131, sadece az bir k\u0131sm\u0131na Azerbaycanl\u0131lar d\u00f6ne bildiler, kalanlar\u0131na ise Ermeniler yerle\u015fti. Bu, T\u00fcrkler\u2019e ait yerle\u015fim noktalar\u0131n\u0131n, planl\u0131 \u00a0bir \u015fekilde ele ge\u00e7irilmesi siyasetinin par\u00e7as\u0131yd\u0131. Ermeniler \u015eu\u015fa \u015fehri ile ilgili \u00f6zel planlar kuruyor, Azerbaycanl\u0131lar\u0131 oradan tamamen \u00e7\u0131karmak istiyorlard\u0131. Ermeni \u00e7eteleri 1905 y\u0131l\u0131n\u0131n A\u011fustos ay\u0131nda \u015eu\u015fa’da, Azerbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 mahallelere sald\u0131rd\u0131lar. \u00d6yle bir ciddi silah\u0131 olmayan Azerbaycanl\u0131lar, Ermeni sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131 zorlukla bertaraf edebildi. Bu sald\u0131r\u0131 s\u0131ras\u0131nda 100 kadar Azerbaycanl\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, 20 kadar ev yak\u0131ld\u0131. Ermenilerin \u015eu\u015fa’ya ikinci sald\u0131r\u0131s\u0131 ise 1906 yaz\u0131nda ya\u015fand\u0131. Be\u015f g\u00fcn s\u00fcren sava\u015flarda Ermeniler \u015fehri ele ge\u00e7irmeleri engellense de, \u015eu\u015fa b\u00fcy\u00fck y\u0131k\u0131ma maruz kald\u0131. Fakat 1905-1906 y\u0131l\u0131 katliamlar\u0131 s\u0131ras\u0131nda, Ermeniler k\u0131smen \u00f6z ama\u00e7lar\u0131na nail olabildiler. \u00d6yle ki, 100 kadar yerle\u015fim noktas\u0131n\u0131 ele ge\u00e7irerek meskunla\u015ft\u0131lar, baz\u0131 yerle\u015fim b\u00f6lgelerinde, \u00f6zellikle de Erivan ve Bak\u00fc’de Azerbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131lar\u0131n\u0131 azaltmay\u0131 ba\u015fard\u0131lar. Bu azalma n\u00fcfusun bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn katledilmesi, baz\u0131lar\u0131n\u0131n ise yeni katliamlar tehlikesi kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00f6\u00e7\u00fcp gitmeleri ile elde edilmi\u015fti. Ermenilerin kirli niyetlerinin daha geni\u015f \u00e7apta ger\u00e7ekle\u015fmesine Ahmet Bey A\u011fao\u011flu’nun komutas\u0131ndaki “Difai” (Savunma) te\u015fkilat\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131 engel oldu. 1905 y\u0131l\u0131n\u0131n sonu ile 1906 y\u0131l\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131n da, az zaman i\u00e7inde olu\u015fan “Difai” \u00f6rg\u00fct\u00fc, halk\u0131 seferber ederek direni\u015f hareketini organize etti ve Ermeni silahl\u0131 birliklerinin \u00f6n\u00fcn\u00fc alabildi. Fakat bu ge\u00e7ici bir durum idi. D\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lere yaslanan ve onlardan yard\u0131m alan Ermeniler, geri \u00e7ekilerek te\u015fkilatlar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmeye, daha radikal te\u015fkilatlar kurmaya, tak\u0131mlar\u0131n\u0131 daha geni\u015f \u00e7apta silahland\u0131rma\u011fa ve yeni sald\u0131r\u0131lara haz\u0131rlanmaya ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n
Bir s\u00fcre sonra uluslararas\u0131 alanda “Balkan bunal\u0131m\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131, Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n ba\u015flamas\u0131 ile Ermeni ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctleri yeniden g\u00f6zlerini T\u00fcrkiye topraklar\u0131na y\u00f6nelttiler. Onlar, T\u00fcrkiye’de bozgunculuk faaliyetlerine, silahl\u0131 ihtilallara ve sivil halka kar\u015f\u0131 katliamlara ba\u015flad\u0131lar. Ermeni silahl\u0131 birliklerinin “aktivitesi” sonucunda 200 binden fazla sivil katledildi, \u00fclkenin \u00e7e\u015fitli eyaletlerinde yo\u011fun \u00e7at\u0131\u015fma ve sivil itaatsizlik durumu olu\u015ftu, b\u00f6l\u00fcc\u00fcl\u00fck e\u011filimleri g\u00fc\u00e7lendi. T\u00fcrkiye h\u00fck\u00fcmeti durumdan \u00e7\u0131k\u0131\u015f yolu olarak, 1915 y\u0131l\u0131n\u0131n Nisan ay\u0131nda Ermeni \u00e7eteleri ve ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctlerinin, k\u00f6r\u00fckleyici faaliyetlerde bulunan baz\u0131 din adamlar\u0131n\u0131n tutuklamas\u0131 ve, hemen sonra ise Ermeni ahalisinin \u00fclkenin di\u011fer arazilerine aktar\u0131lmas\u0131 ile ilgili kararlar vermekte g\u00f6rd\u00fc. Bu kararl\u0131 ad\u0131mlarla Ermenilerin bozguncu ve ihanetkar hareketlerinin \u00f6n\u00fc al\u0131nd\u0131. T\u00fcrkiye h\u00fck\u00fcmetinin kesin tutumu ile kar\u015f\u0131la\u015fan Ermeni ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctleri, \u00f6z niyetlerine nail olamay\u0131nca, manevra yaparak meydana sahte “Ermeni soyk\u0131r\u0131m” \u0131 denilen meseleyi att\u0131lar. Onlar, bu meseleden bug\u00fcne kadar yararlanma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fsalar da, ciddi sonu\u00e7lara nail olam\u0131yorlar. Ermenilerin sahte “soyk\u0131r\u0131m” \u0131 d\u00fcnyaya tan\u0131tt\u0131rma giri\u015fimleri, art\u0131k s\u0131radan propaganda kampanyas\u0131na \u00e7evrilmi\u015ftir ve hi\u00e7bir devlet taraf\u0131ndan ciddi kar\u015f\u0131lanm\u0131yor. Son 40 y\u0131l i\u00e7inde bu mesele, zaman, zaman, ayr\u0131, ayr\u0131, devletler taraf\u0131ndan g\u00fcndeme getiriliyor, dolayl\u0131 \u00e7\u0131karlar i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor, sonra da mesnetsiz ve s\u0131rf sahte oldu\u011fu i\u00e7in yeniden rafa kald\u0131r\u0131l\u0131yor.<\/p>\n
Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru Ermeni ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctleri, G\u00fcney Kafkasya ve ilk olarak Azerbaycan’da yeniden faalle\u015ftiler. Rusya \u0130mparatorlu\u011fu’nun derin siyasi ve ekonomik kriz i\u00e7erisinde olmas\u0131, her yerde, \u00f6zellikle de \u00fccra yerlerde kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n h\u00fck\u00fcm s\u00fcrmesi, Ermenilerin bu fakt\u00f6rden faydalanarak, kanl\u0131 olaylar \u00e7\u0131karmas\u0131na ortam sa\u011fl\u0131yordu. Rusya’da iktidar u\u011fruna m\u00fccadele eden siyasi g\u00fc\u00e7lerin hepsi, H\u0131ristiyan fakt\u00f6r\u00fcn\u00fc baz alarak Ermenilere siyasi ve askeri destek veriyorlard\u0131. \u0130yi silahlanm\u0131\u015f Ermeni ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctleri bir tak\u0131m b\u00f6lgelerde, \u00f6zellikle de Bak\u00fc, Erivan, Zengezur, Karaba\u011f ve Nahcivan’da T\u00fcrk-M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusunu s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131p \u00e7\u0131kartmaya ve bu b\u00f6lgeleri kontrol alt\u0131na almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. Ama\u00e7 bu arazileri d\u00fcnya birli\u011fine s\u00f6zde Ermeni yerle\u015fim birimleri gibi sunmakt\u0131. Onlar b\u00fcy\u00fck devletlerin yard\u0131m\u0131 ile bu yerlerde “Ermeni devleti” kurmak umudunda idiler. Rusya Bol\u015fevikleri, Bak\u00fc’de Ermeni ta\u015fnaklar\u0131na arkalan\u0131yordular. 1917 y\u0131l\u0131n\u0131n Kas\u0131m-Aral\u0131k aylar\u0131nda burada Bol\u015fevik-Ta\u015fnak ittifak\u0131 kuruldu. Bu ittifaka, V.Lenin taraf\u0131ndan Kafkasya’ya ola\u011fan\u00fcst\u00fc komiser olarak g\u00f6nderilmi\u015f S.\u015eaumyan rehberlik ediyordu. Ermeni \u00e7eteleri 1918 y\u0131l\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda T\u00fcrk-M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusa kar\u015f\u0131 toplu katliamlara ba\u015flad\u0131lar. Demek oluyor ki, hi\u00e7 bir silah\u0131, organize g\u00fcc\u00fc olmayan sivil halk, onlara ciddi diren\u00e7 g\u00f6steremiyordu. Ermeniler b\u00fct\u00fcn b\u00f6lgelerde ayn\u0131 takti\u011fi kulland\u0131lar. T\u00fcrkiye’deki, Amerikan silahl\u0131 kuvvetlerinin ba\u015fkan\u0131 Amiral Mark Bristol sonralar\u0131 yaz\u0131yordu:”Ben, General Dro (Ermeni ter\u00f6r tak\u0131mlar\u0131ndan birinin y\u00f6neticisi-yazar) ile birlikte hizmet etmi\u015f kendi subaylar\u0131m\u0131n, bana aktard\u0131klar\u0131 bilgilere g\u00f6re biliyorum ki, savunmas\u0131z k\u00f6yler \u00f6ncelikle bombalan\u0131yor, sonra istila ediliyordu. Ka\u00e7\u0131p gidemeyen sakinler, ac\u0131mas\u0131zl\u0131kla \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcyor, k\u00f6y talan ediliyor, b\u00fcy\u00fck ve k\u00fc\u00e7\u00fck ba\u015f hayvanlar g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fckten sonra ise k\u00f6y yak\u0131l\u0131yordu. M\u00fcsl\u00fcmanlardan kurtulmak i\u00e7in b\u00fct\u00fcn bunlar sistematik \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fiyordu “. Tek merkezden y\u00f6netilen Ermeni \u00e7eteleri, her yerde ayn\u0131 senaryoyu hayata ge\u00e7iriyor, ayn\u0131 vah\u015fetleri uyguluyordular.<\/p>\n
1917 y\u0131l\u0131n\u0131n Aral\u0131k ay\u0131nda Kafkasya’da sava\u015fan Rus ordusu da\u011f\u0131ld\u0131. Ermeniler, derhal bu durumdan istifade ederek Rus ordusunda g\u00f6rev yapan soyda\u015flar\u0131ndan olu\u015fan 3 Piyade T\u00fcmeni, bir s\u00fcvari ekibi ve ayr\u0131ca yerli \u00e7ete alaylar\u0131 kurdular. Azerbaycan T\u00fcrkleri, Rusya hakimiyeti taraf\u0131ndan itibar edilip orduya \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in, bu ortamdan yararlanarak kendi silahl\u0131 kuvvetlerini olu\u015fturamad\u0131lar. Sonu\u00e7ta Azerbaycan’\u0131n sivil n\u00fcfusu sadece ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctleri ile de\u011fil, hem de nizami Ermeni ordusu ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131.<\/p>\n
Ermeni \u00e7eteleri, o zamana kadarki en b\u00fcy\u00fck katliamlar\u0131n\u0131 1918 y\u0131l\u0131n\u0131n mart ay\u0131nda sergilediler. Martin 18 inde 20 binlik Ermeni-Bol\u015fevik silahl\u0131 kuvvetleri, \u015eamah\u0131’ya girerek, yerli ahaliye zul\u00fcm ettiler. Ay\u0131n sonuna kadar devam eden katliam sonucunda, 12 bin Azerbaycanl\u0131 katledildi. Bak\u00fc’de, 30Martdan 2 Nisana kadar Ermeni ordular\u0131 taraf\u0131ndan yap\u0131lan soyk\u0131r\u0131m sonucunda, 18 bin sivil katledildi. Ayn\u0131 zamanda Guba kazas\u0131na giren haydutlar, 3 bine yak\u0131n Guba l\u0131y\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler. Bir ka\u00e7 g\u00fcn i\u00e7inde Ermeni bol\u015fevik ter\u00f6r \u00e7eteleri, Bak\u00fc’de, \u015eamah\u0131 da, Guba’da, Erivan’da, Zengezur da, Nah\u00e7\u0131van’da, Karaba\u011f’da ve di\u011fer b\u00f6lgelerde 50 bin ki\u015fiden fazla sivil n\u00fcfusu katlettiler. Ermenilerin yapt\u0131klar\u0131 kitlesel katliamlar, bununla da bitmiyordu. 1919 y\u0131l\u0131n\u0131n A\u011fustos ay\u0131nda Ermenistan h\u00fck\u00fcmeti, Bat\u0131 devletlerinin bask\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda baz\u0131 cinayetleri itiraf etmek mecburiyetinde kald\u0131. Ermenistan h\u00fck\u00fcmeti, resmi beyanatla haydut \u00e7etelerinin Andronik, Manukyan, Saakyan ve Ka\u00e7aznuni gibi ba\u015fkanlar\u0131n\u0131n su\u00e7 faaliyetleri sonucunda, 1918 y\u0131l\u0131 boyunca Kafkasya’da 400 bin Azerbaycan T\u00fcrk\u2019\u00fcn\u00fcn, 120 bin G\u00fcrc\u00fc n\u00fcn, 15 bin K\u00fcrt’\u00fcn ve 22 bin Lezgi nin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi ger\u00e7e\u011fini teyit ederek, bu katliama kar\u0131\u015fan ki\u015filerin cezaland\u0131r\u0131laca\u011f\u0131na dair, taahh\u00fct verdi.<\/p>\n
1918 y\u0131l\u0131n\u0131n May\u0131s ay\u0131nda G\u00fcney Kafkasya’da, Azerbaycan T\u00fcrkleri ve G\u00fcrc\u00fclerle beraber, Ermeniler de kendi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 ilan ettiler. Do\u011fu’da ilk demokratik cumhuriyet kurmu\u015f Azerbaycan halk\u0131, ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet\u00e7ili\u011fini kuvvetlendirmekle birlikte, Ermenilerin sonu gelmeyen ve bir o kadar da k\u0131s\u0131r toprak iddialar\u0131n\u0131 en az\u0131ndan o d\u00f6nem i\u00e7in bertaraf etmi\u015f oldu. Ermeniler, kendi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 Tiflis’te ilan etmi\u015flerdi, fakat ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet kurmak i\u00e7in ne alanlar\u0131, ne de siyasi merkezleri vard\u0131. Ne pahas\u0131na olursa olsun, G\u00fcney Kafkasya’da Ermeni devleti kurmak isteyen itilaf devletleri \u0130ngiltere, ABD, Fransa ve di\u011ferlerinin \u0131srarl\u0131 ricalar\u0131 ve bask\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti taviz vermek mecburiyetinde kald\u0131. Azerbaycan Milli Konseyi (Parlamentosu), 29 May\u0131s 1918 tarihli karar\u0131 ile Erivan kenti, \u00e7evre b\u00f6lgeleri ile birlikte kendi devletlerini kurmak i\u00e7in Ermenilere verildi. Ayn\u0131 kararda, bu iyi niyet ad\u0131m\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Ermenilerin as\u0131ls\u0131z toprak iddialar\u0131ndan vazge\u00e7mesi \u015fart konmu\u015ftu. Ermeni h\u00fck\u00fcmeti de, bu \u015fartla anla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Daha sonra, T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti de bu topraklarda Ermeni devletinin kurulmas\u0131na r\u0131zas\u0131n\u0131 verdi. Eski Azerbaycan T\u00fcrk topraklar\u0131nda Ermeni devleti b\u00f6ylece kurulmu\u015ftu. O zaman onun arazisi 9 bin km kare, n\u00fcfusu ise 324 bin ki\u015fi idi. Ermeniler birka\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde kom\u015fu Azerbaycan topraklar\u0131n\u0131 t\u00fcrl\u00fc hilelerle kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisine dahil edip, arazilerini 30 bin km. kareye ula\u015ft\u0131rarak, Azerbaycan Halk Cumhuriyetinin daha \u00f6nce g\u00f6sterdi\u011fi iyi niyet ad\u0131m\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda, toprak istilas\u0131yla cevap verdiler. K\u0131sacas\u0131, Ermenilere yak\u0131\u015f\u0131r bir bi\u00e7imde te\u015fekk\u00fcr ve minnettarl\u0131klar\u0131n\u0131 sunmu\u015f oldular. 1918-1920. y\u0131llarda \u015fimdiki Ermenistan adland\u0131r\u0131lan b\u00f6lgelerden, 565 bin Azerbaycan T\u00fcrk\u00fc zorla s\u0131n\u0131r d\u0131\u015f\u0131 edildi. 1922 y\u0131l\u0131 verilerine g\u00f6re, bu b\u00f6lgelerde yaln\u0131zca 10 bin Azerbaycanl\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131. S\u0131n\u0131r d\u0131\u015f\u0131 edilmi\u015f Azerbaycanl\u0131lar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 sonradan geri d\u00f6nebildiler. Ta\u015fnaklar\u0131n iktidarda oldu\u011fu 2 bu\u00e7uk y\u0131ll\u0131k d\u00f6nemde, 489 bin Azerbaycanl\u0131 katledildi, 157 k\u00f6y tamamen, 67 k\u00f6y k\u0131smen Azerbaycanl\u0131lardan “temizlendi”. B\u00f6ylece, 1828 y\u0131l\u0131ndan ba\u015flayan s\u00fcre\u00e7, 1920 y\u0131l\u0131nda \u015fuan Ermenistan denilen b\u00f6lgelerde, 738 T\u00fcrk-M\u00fcsl\u00fcman k\u00f6y\u00fcnden yerli kadim n\u00fcfusun tehcir edili\u015fi ve o yerle\u015fim noktalar\u0131n\u0131n tam olarak Ermenile\u015ftirilmesiyle ile sonu\u00e7land\u0131.<\/p>\n
1918-1920. y\u0131llarda Ermenistan h\u00fck\u00fcmeti ele ge\u00e7irdi\u011fi Azerbaycan topraklar\u0131 ile yetinmiyor, di\u011fer b\u00f6lgelere, \u00f6zellikle de Karaba\u011f, Nah\u00e7\u0131van ve Zengezur\u2019a kar\u015f\u0131 iddialar ileri s\u00fcr\u00fcyor, zaman,zaman o b\u00f6lgelere silahl\u0131 \u00e7ete bask\u0131nlar\u0131 d\u00fczenliyordu. 1918 y\u0131l\u0131n\u0131n ortalar\u0131nda Ermeni \u00e7eteleri Andronik, Dro ve Njden\u2019in kumandas\u0131nda Karaba\u011f, Zengezur ve Nah\u00e7\u0131van’a girerek toplu katliamlar sergilediler. 1918 y\u0131l\u0131 Mart ay\u0131nda 10 bin ki\u015filik Ermeni ordusu Nah\u00e7\u0131van’\u0131n D\u00fc\u015f\u00fcn, Venend, Hana\u011fa, A\u011fr\u0131 ve di\u011fer k\u00f6ylerinin \u00fczerine sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7tiler. Daha sonra onlar Ordubat \u00fczerine de y\u00fcr\u00fcd\u00fcler. D\u00fc\u015fman, direni\u015fle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131nca geri \u00e7ekilmek mecburiyetinde kald\u0131. O zaman onlar\u0131n Zengezur sald\u0131r\u0131lar\u0131 da ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7land\u0131. Andronik\u2019in haydut \u00e7eteleri, bu y\u0131l\u0131n May\u0131s-A\u011fustos aylar\u0131nda ilerleyebildiler. Onlar Sisyan b\u00f6lgesini ele ge\u00e7irdiler ve \u015eu\u015fa ya yakla\u015ft\u0131lar. Zengezur\u2019un kaza reisi 1918 Eyl\u00fcl’\u00fcnde Azerbaycan h\u00fck\u00fcmetine g\u00f6nderdi\u011fi raporda bildiriyordu ki; Andronik\u2019in haydut \u00e7eteleri s\u0131k,s\u0131k k\u00f6ylere sald\u0131r\u0131yor, sivil halk\u0131 katlediyorlar. Bu ortamda Azerbaycan h\u00fck\u00fcmeti do\u011fru karar alarak, Karaba\u011f b\u00f6lgesini tek bir genel valilik alt\u0131nda toplad\u0131. Bu karar 29 ocak 1919 da verildi ve merkezi \u015eu\u015fa \u015fehri olmakla birlikte genel valili\u011fe \u015eu\u015fa, Cavan\u015fir, Cebrail ve Zengezur kazalar\u0131 dahil edildi. H\u00fcsrev Bey Sultanov genel vali tayin edildi. H\u00fcsrev Bey Sultanov\u2019un \u00e7abalar\u0131 sonucunda Ermenilerin aral\u0131ks\u0131z sald\u0131r\u0131lar\u0131 ve ter\u00f6rist ataklar\u0131 engellendi. H\u00fcsrev Bey’in d\u00fczenledi\u011fi bu savunma birlikleri Ermenileri birka\u00e7 y\u00f6nde yenilgiye u\u011fratt\u0131lar ve sonu\u00e7ta d\u00fc\u015fman geri \u00e7ekilmek mecburiyetinde kald\u0131.<\/p>\n
Azerbaycan h\u00fck\u00fcmetinin yurti\u00e7inde ve yurtd\u0131\u015f\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 siyaset, hem askeri, hem de diplomasi alanlar\u0131nda elde etti\u011fi sonu\u00e7lar Ermenilerin kirli ama\u00e7lar\u0131n\u0131 hayata ge\u00e7irmelerine imkan vermedi. Azerbaycan toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc korumaya muktedir oldu\u011funu ortaya koydu. D\u00fcnya birli\u011fi ise kendi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumaya muktedir olan Azerbaycan\u2019\u0131n kararl\u0131 iradesi kar\u015f\u0131s\u0131nda boyun e\u011fmek mecburiyetinde kald\u0131. 1920 y\u0131l\u0131 Ocak ay\u0131n\u0131n 11inde d\u00fcnyan\u0131n yeni haritas\u0131n\u0131n belirlendi\u011fi Paris Konferans\u0131nda Azerbaycan’\u0131n toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, egemenlik haklar\u0131 ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 tan\u0131nd\u0131. Ermenistan’\u0131n as\u0131ls\u0131z iddialar\u0131n\u0131n kurban\u0131na \u00e7evrilmi\u015f Karaba\u011f, Nah\u00e7\u0131van, Zengezur d\u00fcnya birli\u011fi taraf\u0131ndan Azerbaycan’\u0131n ayr\u0131lmaz b\u00f6lgeleri gibi tan\u0131nd\u0131lar. Azerbaycan’\u0131n bat\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 2300 y\u0131l \u00f6nce oldu\u011fu gibi yine de \u015fimdi Ermenistan denilen b\u00f6lgelerin merkezinde bulunan G\u00f6k\u00e7e G\u00f6l\u00fc’n\u00fcn \u00fczerinden ge\u00e7irdi.<\/p>\n
\n
Ermenilerin Azerbaycanl\u0131lara kar\u015f\u0131 nefretini ve vah\u015filiklerini yans\u0131tan, bir\u00e7ok olgulardan sadece bir ka\u00e7\u0131n\u0131 dikkate sunuyoruz:<\/b><\/p>\n
* \u00c7ok yerde halk silahlar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in canlar\u0131n\u0131 ka\u00e7makla kurtar\u0131yordular. Erivan \u015fehrinin Menkus k\u00f6y\u00fcnde ya\u015fl\u0131 bir ki\u015fi olan Nevruz Kaz\u0131m o\u011flu, 1905 y\u0131l\u0131 Haziran ay\u0131nda k\u00f6y\u00fc terk eden ahaliye: “Nereye ka\u00e7\u0131yorsunuz? Ba\u015fka milletlerin yan\u0131nda bizim ba\u015f\u0131m\u0131z\u0131 \u00f6n\u00fcm\u00fcze e\u011fdirmek mi istiyorsunuz? Siz bu ka\u00e7\u0131\u015fla Ermenilerden kurtulaca\u011f\u0131n\u0131z\u0131 m\u0131 zannediyorsunuz? Bunlardan korkup ka\u00e7t\u0131k\u00e7a, bunlar daha da vah\u015file\u015ferek sizi \u00f6ld\u00fcrene kadar pe\u015finizi b\u0131rakmayacaklar “diye seslenerek, onlar\u0131 vazge\u00e7irme\u011fe \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Ermeniler k\u00f6ye girdi\u011finde Nevruz bey sonuna kadar sava\u015farak, esir d\u00fc\u015ft\u00fc. Ermenilerin a\u011f\u0131r i\u015fkencelerinden sonra, Tirabat k\u00f6y\u00fcn\u00fcn papaz\u0131 Ayrapet taraf\u0131ndan kafas\u0131 kesilerek \u015fehit edildi.<\/p>\n
* Akdere il\u00e7esinin Umutlu k\u00f6y\u00fc halk\u0131 o zaman \u00e7ok vahim katliama maruz kalm\u0131\u015ft\u0131. 28 Aral\u0131k 1905 y\u0131l\u0131nda, 500’den fazla ki\u015fi kom\u015fu k\u00f6ylere s\u0131\u011f\u0131nmak i\u00e7in ka\u00e7arken, yolda kom\u015fu Ermeni k\u00f6y\u00fcn\u00fcn muhtar\u0131 Abram ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rlar, Abram onlar\u0131 kand\u0131rarak kendi k\u00f6yleri olan, Ayval\u0131 k\u00f6y\u00fcne g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Gece onlara her taraftan h\u00fccum eden Ermeni \u00e7eteleri, b\u00fct\u00fcn erkeklerin kafalar\u0131n\u0131 diri diri keserken, e\u015flerinin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc al\u0131koyup, kalanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler. \u00d6ld\u00fcr\u00fclen kad\u0131nlar\u0131n aras\u0131nda hamile olanlar\u0131n kar\u0131nlar\u0131n\u0131 han\u00e7erle yard\u0131lar. Al\u0131konulanlar aras\u0131nda ki bir annenin g\u00f6zleri \u00f6n\u00fcnde 4 \u00e7ocu\u011funun ba\u015flar\u0131n\u0131 diri diri kestiler. \u00a0Bu h\u00fccumdan sadece 30 ki\u015fi can\u0131n\u0131 kurtar\u0131p ka\u00e7abildi.<\/p>\n
* Ordubat’\u0131n Sakarsu k\u00f6y\u00fcnde Ermeniler, 62 kad\u0131n\u0131n ve bir \u00e7ocu\u011fun cesetlerini do\u011frayarak bir yere y\u0131\u011fm\u0131\u015ft\u0131lar. Molla Hasan Efendi’yi par\u00e7a,par\u00e7a etmi\u015flerdi. Hasan Efendi’nin \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yerde bir kilim par\u00e7as\u0131 bulundu. Kilimi kenara \u00e7ektiklerinde \u00f6ld\u00fcr\u00fclen 15 bebe\u011fin kesilmi\u015f ba\u015flar\u0131 ve birbirine kar\u0131\u015fm\u0131\u015f bedenleri ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n
* \u015eu\u015fa Kalesi’nin do\u011fu taraf\u0131nda sonralar\u0131 Ba\u011f\u0131rqan Da\u011f\u0131 denilen yerde bir y\u00fcksek kaya vard\u0131. Orada Avan adl\u0131 Ermeni’nin \u00e7etesi yerle\u015fiyordu. Avan\u2019\u0131n emriyle nerde bir M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk yakalansa oraya g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcyordu. Yakalanan M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrkleri orada soyunduruyor, boynunun arkas\u0131nda ki deriyi biraz soyup, soyulan b\u00f6l\u00fcme delik a\u00e7t\u0131ktan sonra, a\u011fac\u0131n dal\u0131n\u0131 e\u011fip derinin soyulmu\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ki deli\u011fe takarak dal\u0131 b\u0131rak\u0131yorlard\u0131. H\u0131zla yukar\u0131 kalkan dal adam\u0131n derisini diri diri soyup \u00e7\u0131kar\u0131yordu. Ayn\u0131 ki\u015finin ba\u011f\u0131rt\u0131s\u0131 g\u00f6\u011fe y\u00fckseliyordu. O y\u00fczden de halk bu da\u011fa “Ba\u011f\u0131rgan” ad\u0131 vermi\u015fti.<\/p>\n
* 1918 y\u0131l\u0131 Mart ay\u0131nda Bak\u00fc katliamlar\u0131na tan\u0131k olmu\u015f Kulner soy isimli bir Alman 1925 y\u0131l\u0131nda kendi \u00fclkesinde \u201c Ermeniler, T\u00fcrk mahallelerine giriyor, kar\u015f\u0131lar\u0131na \u00e7\u0131kan herkesi \u00f6ld\u00fcr\u00fcyor, k\u0131l\u0131\u00e7la par\u00e7al\u0131yor, s\u00fcng\u00fc ile delik de\u015fik ediyorlard\u0131. Evleri yak\u0131yor, \u00e7ocuklar\u0131 yanan evlerin i\u00e7erisine atarak, onlar\u0131n diri,diri yanmalar\u0131n\u0131 seyrediyorlard\u0131. \u00dc\u00e7-d\u00f6rt g\u00fcnl\u00fck bebekleri s\u00fcng\u00fclerin ucuna tak\u0131yordular. Katliamdan birka\u00e7 g\u00fcn sonra bir kuyudan \u00e7\u0131kar\u0131lan 82 M\u00fcsl\u00fcman cesedinin kulaklar\u0131, burunlar\u0131 kesilmi\u015f, kar\u0131nlar\u0131 y\u0131rt\u0131lm\u0131\u015ft\u0131\u201d diye yazarak Ermeni vah\u015fetini g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyordu.<\/p>\n
* <\/i>Zengezur\u2019un Tat k\u00f6y\u00fcnde Ermeniler kendi doktorlar\u0131n\u0131n muayenesi sonucunda, sa\u011fl\u0131kl\u0131 g\u00f6r\u00fcnen M\u00fcsl\u00fcman erkek ve kad\u0131nlar\u0131n ba\u015flar\u0131n\u0131 diri,diri kesip kanlar\u0131n\u0131 \u00f6zel kaplarda topluyordular. Ayn\u0131 k\u00f6yden 70 \u00e7ocu\u011fun karnlar\u0131na s\u00fcng\u00fc ge\u00e7irip yolun kenar\u0131nda ki trafik \u00e7izgisinde dizmi\u015ftiler. Yine ayn\u0131 k\u00f6yden \u0130brahim isimli bir gencin elini kolunu ba\u011flay\u0131p, canl\u0131,canl\u0131\u00a0 k\u00f6peklerin \u00f6n\u00fcne atarak, k\u00f6peklerin onu parampar\u00e7a edi\u015fini bir caninin \u015fehvetiyle seyretmi\u015flerdi.<\/p>\n
* Ermeniler Zengezurun Ferecan k\u00f6y\u00fcnden Hasan ve Hasan Ali ad\u0131nda 2 karde\u015fi ele ge\u00e7irirler. Hasan’\u0131n ayaklar\u0131na nal \u00e7akarak, k\u0131zd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u015fi\u015flerle g\u00f6zlerini oyar, sonra balta ile el ve ayaklar\u0131n\u0131 do\u011fram\u0131\u015ft\u0131rlar. Hasan Alinin v\u00fccudunu ise \u00e7anl\u0131,canl\u0131 par\u00e7alay\u0131p yerlere at\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n
Bu \u00f6rnekleri, y\u00fczlerle binlerle \u00e7o\u011faltabiliriz. Bunlar, sadece bir ka\u00e7\u0131.<\/p>\n
\n
Akif Na\u011f\u0131 \u201cKaraba\u011f Sava\u015f\u0131. K\u0131sa tarih\u201d kitab\u0131ndan al\u0131nt\u0131<\/p>\n
www.karabakh-doc.azerall.info<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Rusya h\u00fck\u00fcmeti, Azerbaycan T\u00fcrklerinin tarihi topraklar\u0131 i\u00e7erisindeki, farkl\u0131 yerle\u015fim b\u00f6lgelerinde, \u00f6zellikle Bak\u00fc’de, Erivan’da, Zengezur da, Karaba\u011f’da Ermenilerin say\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131rmaya, onlar\u0131n hakim konumunu sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu.<\/p>\n","protected":false},"author":17,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[265,249],"tags":[1369],"class_list":["post-4189","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-analysis-genocides-of-azerbaijanis-3","category-genocides-of-azerbaijanis-3","tag-shusha"],"fimg_url":false,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4189","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/17"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4189"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4189\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4189"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4189"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4189"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}