XIX yy. sonu XX yy. ba\u015flar\u0131nda Azerbaycan\u2019\u0131n eski ve g\u00fczel \u015fehirlerinden biri olan Bak\u00fc, Kafkaslar\u0131n en b\u00fcy\u00fck sanayi merkezi haline gelmi\u015fti. Bak\u00fc petrolleri t\u00fcm d\u00fcnyan\u0131n, \u00f6zellikle Rusya\u2019n\u0131n dikkatini \u00e7ekmekte idi. Bu y\u00fczden Petrograd\u2019da (Petersburg) Bol\u015fevik \u0130htilali ger\u00e7ekle\u015ftirildikten hemen sonra Lenin, Bak\u00fc\u2019y\u00fc Kafkasya Bol\u015feviklerinin oda\u011f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye karar vermi\u015f ve bununla ilgili olarak Ermeni Stepan \u015eaumyan\u2019\u0131 Aral\u0131k 1917\u2019de Kafkaslar\u0131n ola\u011fan\u00fcst\u00fc komiseri atam\u0131\u015ft\u0131. \u015eaumyan da k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7erisinde Ermeni Korganov\u2019un ba\u015fkanl\u0131k etti\u011fi Askeri Devrim Komitesi ile birlikte karargah\u0131n\u0131 Tiflis\u2019ten Bak\u00fc\u2019ye ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum ortam\u0131 daha da gerginle\u015ftirdi. Ayr\u0131ca yerli T\u00fcrkleri temsil eden Musavat Partisi\u2019nin ve milli g\u00fc\u00e7lerin otoritesinin gittik\u00e7e artmas\u0131 Ermeni Ta\u015fnaklar\u0131 ile birle\u015fmi\u015f Bol\u015fevikleri \u00e7ok korkutmu\u015ftu. 1917 y\u0131l\u0131 sonlar\u0131nda Bak\u00fc Konseyi se\u00e7imlerinde Musavat Partisi\u2019nin oylar\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011funu, yani %40\u2019\u0131n\u0131, Bol\u015fevik kuvvetlerinin ise oylar\u0131n %14\u2019\u00fcn\u00fc almas\u0131 endi\u015feleri daha da artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
Mill\u00ee g\u00fc\u00e7ler arazinin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ve siyas\u00ee hakimiyet u\u011fruna y\u0131lmadan, inan\u00e7l\u0131 bir \u015fekilde m\u00fccadele veriyorlard\u0131. \u015eaumyan\u2019\u0131, Azerbaycan T\u00fcrklerinin ba\u011f\u0131ms\u0131z bir devletlerinin olaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00e7ok rahats\u0131z ediyordu. O, Bak\u00fc\u2019n\u00fcn ba\u011f\u0131ms\u0131z Azerbaycan\u2019\u0131n ba\u015fkenti olmas\u0131 meselesini bir t\u00fcrl\u00fc tasvip etmiyor, Ermenilerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na gelindi\u011finde onlar\u0131n bu pl\u00e2n\u0131 Bak\u00fc\u2019de ger\u00e7ekle\u015ftirmesine her t\u00fcrl\u00fc yard\u0131m\u0131 yap\u0131yordu. \u015eaumyan, Azeri T\u00fcrklerine; \u201cSize Azerbaycan istikl\u00e2li yerine bir mezarl\u0131k bah\u015fedece\u011fim\u201d ifadesini kullan\u0131yordu.1 Ayn\u0131 zamanda Bak\u00fc Konseyi\u2019nde ve di\u011fer yerlerde d\u00fczenlenmi\u015f toplant\u0131larda b\u00f6lgenin H\u0131ristiyan ahalisini korkutarak propaganda yap\u0131yor ve diyordu ki: \u201cMusavat Partisi\u2019nin ba\u015fkan\u0131 Resulzade tehlike sembol\u00fcd\u00fcr. M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n silahl\u0131 birlikleri T\u00fcrkiye Sultan\u0131na g\u00fcveniyorlar.\u201d2<\/p>\n
\u0130lk zamanlar Bak\u00fc Konseyi\u2019nin halk aras\u0131ndaki otoritesi \u00e7ok zay\u0131ft\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc Bak\u00fc n\u00fcfusunun \u00e7o\u011funlu\u011funu olu\u015fturan T\u00fcrkler Bol\u015feviklere inanmam\u0131\u015f, bundan dolay\u0131 Musavat Partisi\u2019ni ve M\u00fcsl\u00fcman Mill\u00ee Konseyini desteklemi\u015flerdir. Ermeniler ise Bol\u015fevikleri desteklemi\u015f ve onlardan kendi niyetlerini ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in yararlanmaya gayret etmi\u015flerdir. Bu y\u00fczden giderek bir Ermeni \u2013 Bol\u015fevik koalisyonu olu\u015fturmaya ba\u015flad\u0131lar. B\u00f6ylece \u015eaumyan, Mikoyan, Emiryan, Korganov ve Ta\u015fnaks\u00fctyun partisinin di\u011fer temsilcileri \u201cB\u00fcy\u00fck Ermenistan\u201d devletini kurmak siyasetini Bol\u015fevik bayra\u011f\u0131 alt\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fcyorlard\u0131. \u015eaumyan ayn\u0131 zamanda Kafkas cephesinden terhis edilmi\u015f, yahut ka\u00e7m\u0131\u015f Rus askerlerinin silah\u0131n\u0131 da alarak Bak\u00fc\u2019de olan Ermenileri silahland\u0131r\u0131yordu. O, biliyordu ki g\u00fc\u00e7l\u00fc bir askeri birlik olmadan Bak\u00fc\u2019de hakimiyeti tamam\u0131yla ele ge\u00e7irmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ayn\u0131 zamanda o, T\u00fcrklerin silahlanmas\u0131na her t\u00fcrl\u00fc engel olmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. B\u00f6ylece 1918 y\u0131l\u0131 Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131 \u00f6ncesi Bol\u015fevikler Ermenileri h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde silahland\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Bol\u015feviklerin Bak\u00fc\u2019de olu\u015fturduklar\u0131 ordunun Ermenilerden te\u015fkil olmas\u0131 Sovyet tarih\u00e7ileri taraf\u0131ndan da itiraf edilmi\u015fti. Bunlardan biri Y. Ratgauzer\u2019dir. Yazar belirtiyordu ki, Sovyetlerin olu\u015fturdu\u011fu K\u0131z\u0131l Ordu kar\u015f\u0131 devrimci burjuvazi ve m\u00fclkdarlar\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f ve ayaklanmalar\u0131n\u0131 t\u00fcm\u00fcyle \u00f6nlemek g\u00fcc\u00fcne sahip de\u011fildi. Bundan dolay\u0131 Sovyetler, \u015fehirde yerle\u015fmi\u015f Ta\u015fnak asker\u00ee birliklerinden yararlanm\u0131\u015ft\u0131r.3 \u015eunu da belirtelim ki bu zaman Bak\u00fc\u2019de Ta\u015fnaks\u00fctyun Partisi\u2019ne ve Ermeni Mill\u00ee Konseyi\u2019ne ba\u011fl\u0131 bulunan iyi silahlanm\u0131\u015f asker\u00ee birlikler var idi. Onlara eski Rus ordusundan b\u00fcy\u00fck say\u0131da silah miras kalm\u0131\u015ft\u0131. Ayn\u0131 zamanda yeterince paraya sahip olan Ermeni Mill\u00ee Konseyi terhis olan Rus askerlerinden silah sat\u0131n al\u0131yordu. Ermeni Ta\u015fnak asker\u00ee birlikleri iyi e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f ve T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 derin bir nefretle doldurulmu\u015ftu. Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131 arifesinde Genel Kurmay Ba\u015fkan\u0131 Ta\u015fnak Partisi\u2019nin \u00fcyesi Ermeni Z. Avetisov olan K\u0131z\u0131l Ordunun %80\u2019i Ermenilerden olu\u015fmaktayd\u0131.<\/p>\n
Askeri haz\u0131rl\u0131k bak\u0131m\u0131ndan Azeri T\u00fcrkleri Ermenilere g\u00f6re \u00e7ok daha g\u00fc\u00e7s\u00fcz kal\u0131yordu. Azerbaycan Mill\u00ee Konseyi\u2019nin te\u015fkil etmek istedi\u011fi ordunun kurulmas\u0131 \u00e7ok a\u011f\u0131r ilerliyordu. Ordunun kurulmas\u0131na hi\u00e7 yard\u0131m yoktu. Oysaki Ermeni Ta\u015fnaklar\u0131, Rus \u00c7arizmi y\u0131k\u0131ld\u0131ktan hemen sonra f\u0131rsat\u0131 yakalayarak Rus ordusunda bulunan kendi asker\u00ee g\u00fc\u00e7lerini bir araya getirdiler. Ancak Azeri T\u00fcrkleri ise Rus ordusuna \u00e7a\u011fr\u0131lm\u0131yor ve bunun yerine vergi \u00f6d\u00fcyorlard\u0131. Ermeniler Bak\u00fc\u2019deki T\u00fcrklerin rehavete kap\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in ayn\u0131 zamanda taktik de uygulad\u0131lar. Bak\u00fc\u2019n\u00fcn o zamanki \u00fcst d\u00fczey g\u00f6revlilerinden Ermeni Ter-Mikaelyans Ermeni Mill\u00ee Konseyi ve Ta\u015fnak Partisi ad\u0131ndan ifade etmi\u015ftir ki, e\u011fer T\u00fcrkler Ruslara, Bol\u015feviklere kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karlar ise Ermeniler de onlarla dayan\u0131\u015fma i\u00e7inde olacak, onlar\u0131 destekleyip Bol\u015feviklerin Bak\u00fc\u2019den kovulmas\u0131na yard\u0131m edeceklerdi.4<\/p>\n
Ayn\u0131 zamanda o g\u00fcnlerde \u015fehrin T\u00fcrklerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yerlerindeki Ermeniler, Ermenilerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgeye ta\u015f\u0131nmaktayd\u0131lar. B\u00f6ylece Ermenilerin yalan vaatlerine inanm\u0131\u015f T\u00fcrkler hadiselerin gidi\u015fine seyirci kalm\u0131\u015f, \u015fehirde nelerin oldu\u011funu anlayamam\u0131\u015flard\u0131. Sava\u015fa haz\u0131r hale getirilen Ermeni Kuvvetler sava\u015f\u0131 ba\u015flatmak i\u00e7in gerek\u00e7e de buldular. Bu bahane de Evelina gemisinde Lenkerana gitmeye haz\u0131rlanan askerlerin silahs\u0131zland\u0131r\u0131lmas\u0131 olmu\u015ftu. Bol\u015fevik \u2013 Ermeni birlikleri gemiyi makineli t\u00fcfekler ile ate\u015f ya\u011fmuruna tuttular. Gemideki silahlara el konuldu. B\u00f6ylece 1918 y\u0131l\u0131 30 Mart tarihinde Bak\u00fc\u2019 de Ermeniler T\u00fcrkleri katletmeye, evlerini ya\u011fmalamaya ba\u015flad\u0131lar. Ak\u015fam saat 6 sular\u0131nda Bak\u00fc sava\u015f alan\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131yordu. K\u0131v\u0131lc\u0131mlar tedri\u00e7le b\u00fcy\u00fck yang\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmekteydi. Ayn\u0131 g\u00fcnde Devrimci Savunma Komitesi olu\u015fturuldu. Yeni olu\u015fturulan Bol\u015fevik \u2013 Ermeni Komitesi 1 Nisan\u2019da sabah erkenden piyadelerden, top ve u\u00e7aklardan istifade etmek suretiyle, taarruzu ba\u015flatt\u0131. Katliam 3 g\u00fcn i\u00e7inde hat safhaya ula\u015ft\u0131. Bu g\u00fcnlerde Bak\u00fc\u2019de olan \u0130ngiltere Konsolosu Mc Donel belirtmi\u015ftir ki, \u015fehirde cesetlerden ba\u015fka M\u00fcsl\u00fcman kalmam\u0131\u015ft\u0131.5 Ayn\u0131 y\u0131l\u0131n Temmuz ay\u0131nda kurulmu\u015f Ola\u011fan\u00fcst\u00fc Tahkikat Komisyonu\u2019nun toplad\u0131\u011f\u0131 belgelerde g\u00f6steriliyor ki, iyi silahlanm\u0131\u015f ve e\u011fitilmi\u015f Ermeni askerleri M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n evlerine giriyor, evdekileri katlediyor, onlar\u0131 han\u00e7er ve s\u00fcng\u00fc ile do\u011fruyor, \u00e7ocuklar\u0131 yanan evlerin i\u00e7ine at\u0131yor, 3 \u2013 4 g\u00fcnl\u00fck \u00e7ocuklar\u0131 s\u00fcng\u00fclerin ucuna tak\u0131yorlard\u0131.6 \u00c7ok say\u0131da gen\u00e7 T\u00fcrk kad\u0131n\u0131n\u0131 diri diri duvara \u00e7ivilemi\u015fler. Ka\u00e7\u0131p can\u0131n\u0131 kurtarmaya \u00e7al\u0131\u015fan ahaliyi kur\u015funlamak i\u00e7in \u00f6nceden \u015fehrin uygun yerlerinde makineli t\u00fcfekli adamlar konulmu\u015ftu. M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 katletmenin yan\u0131 s\u0131ra, Ermeniler onlar\u0131n mallar\u0131n\u0131, evlerini de tahrip ediyor, de\u011ferli e\u015fyalar\u0131n\u0131 ise al\u0131p g\u00f6t\u00fcr\u00fcyorlard\u0131. Daha sonralar\u0131 bir yerde topra\u011f\u0131n alt\u0131ndan 57 M\u00fcsl\u00fcman kad\u0131n ve k\u0131z\u0131n cesedi bulunmu\u015ftu. Onlar\u0131n kulaklar\u0131n\u0131, burunlar\u0131n\u0131 kesmi\u015f, kar\u0131nlar\u0131n\u0131 y\u0131rtm\u0131\u015f, sa\u011f kalanlara tecav\u00fcz etmi\u015f, i\u015fkence etmi\u015flerdir. 1918 y\u0131l\u0131 Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131 zaman\u0131 Bak\u00fc \u015fehrinde kaynaklar\u0131n belirtti\u011fine g\u00f6re Ermeniler 30 bin civar\u0131nda M\u00fcsl\u00fcman\u2019\u0131 katletmi\u015flerdir.<\/p>\n
Onlar\u0131n bir \u00e7o\u011funun cesetleri ise bulunamam\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u015fahitlerin dediklerine g\u00f6re Ermeniler, cesetleri ate\u015fe b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f evlere, denize ve kuyulara atm\u0131\u015flard\u0131r ki yapt\u0131klar\u0131 cinayetin izi kaybolsun. Mart katliam\u0131ndan sonra \u015fehirdeki durumu tasvir ederek Men\u015fevik Gazetesi \u201cNa\u015f Golos\u201d(Bizim ses) yaz\u0131yordu;\u00a0\u201cHer yerde cesetler, acayip hale sal\u0131nm\u0131\u015f, yak\u0131lm\u0131\u015f cesetler, baz\u0131 yerlerde toplu, baz\u0131 yerlerde tek tek cesetler, erkek, kad\u0131n ve \u00e7ocuk cesetleri. Taze Pir camisinin hakarete u\u011frat\u0131lmas\u0131 geni\u015f kitlelerin kalbini a\u011fr\u0131t\u0131yor, cesetler onlar\u0131 daha \u00e7ok heyecanland\u0131r\u0131yor. Nefret ve hakaret zehrinin nas\u0131l derinli\u011fe i\u015fledi\u011fi hissolunuyor. Bu d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 aradan kald\u0131rmak, bu nefretin gazapl\u0131 intikam hissine \u00e7evrilmesinin kar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almak i\u00e7in \u00e7ok i\u015f g\u00f6rmek laz\u0131m gelecektir.\u201d<\/i>7<\/i><\/p>\n
Azerbaycan T\u00fcrklerinin a\u011f\u0131r yenilgisinden sonra imzalanm\u0131\u015f m\u00fctareke hakk\u0131nda Bak\u00fc Konseyi toplant\u0131s\u0131na bilgi veren I. Suhartsev b\u00fcy\u00fck sevin\u00e7 i\u00e7inde beyan ediyordu ki Musavat Partisi darmada\u011f\u0131n edildi ve T\u00fcrkiye\u2019nin Bak\u00fc cephesi ele ge\u00e7irildi.8 1918 y\u0131l\u0131 Eyl\u00fcl ay\u0131na kadar Bak\u00fc Ermenilerin elinde kald\u0131. Bu soyk\u0131r\u0131m\u0131n arkas\u0131nda b\u00fcy\u00fck ama\u00e7 duruyordu. Azerbaycan\u2019\u0131n daha sonra Versayl Konferans\u0131\u2019na sundu\u011fu belgelerde belirtiliyordu ki Mart\u2019ta M\u00fcsl\u00fcman katliam\u0131, soyk\u0131r\u0131m\u0131 yapm\u0131\u015f Ermeniler Bak\u00fc\u2019y\u00fc yerli ahaliden temizlemek, onun kaynaklar\u0131na sahip \u00e7\u0131kmak, en sonunda ise bu eski Azerbaycan \u015fehrini Ermenistan topra\u011f\u0131 il\u00e2n etmek istiyorlard\u0131.9<\/p>\n
Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131ndan 1 y\u0131l sonra Ermeniler bu olay\u0131 Bol\u015feviklerle M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda ba\u015f g\u00f6stermi\u015f hakimiyet m\u00fccadelesi olarak takdim etmeye ba\u015flad\u0131lar. 1919 y\u0131l\u0131 sonbahar\u0131nda Bak\u00fc\u2019ye gelen ABD misyonunun ba\u015fkan\u0131 General Harbord\u2019a Bak\u00fc\u2019deki Ermeni Piskoposu Bagrat\u2019\u0131n takdim etti\u011fi belgede Ermenilerin Mart olaylar\u0131ndaki i\u015ftiraki inkar ediliyordu. O Bak\u00fc\u2019deki olaylar da 1000 ki\u015finin \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, bunun 300 tanesinin Ermeni ve Rus, 700 tanesinin ise M\u00fcsl\u00fcman oldu\u011fu iddia ediyordu. Ne yaz\u0131k ki sonralar, Bak\u00fc soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n siyas\u00ee de\u011ferlendirilmesi yap\u0131lmad\u0131. G\u00fcya bu soyk\u0131r\u0131m\u0131n kar\u015f\u0131 devrimcilere kar\u015f\u0131 bir sald\u0131r\u0131 oldu\u011fu belirtildi. \u015eunu da belirtelim ki, Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131 tek Bak\u00fc\u2019de de\u011fil, \u015eamah\u0131, Kuba, Gence, Lenkaran, Zengezur, Nah\u00e7\u0131van vb. b\u00f6lgelerde de yap\u0131lm\u0131\u015f ama Sovyetler d\u00f6neminde olay\u0131n as\u0131l sebebi \u00e7arp\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Buna ra\u011fmen Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131 o zaman 2 sene art arda Azerbaycan\u2019da matem g\u00fcn\u00fc olarak an\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Zamanla y\u00f6netim taraf\u0131ndan unutturulmu\u015f bu olaylar, nihayet 1990\u2019l\u0131 y\u0131llarda tekrar g\u00fcndeme gelmi\u015f, Cumhurba\u015fkan\u0131 Haydar Aliyev\u2019in 1998 y\u0131l\u0131 26 Mart tarihli karar\u0131 ile her y\u0131l 31 Mart tarihi, Azerbaycan T\u00fcrklerinin Ermeniler taraf\u0131ndan soyk\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fc olarak an\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
***<\/p>\n
1918 y\u0131l\u0131 soyk\u0131r\u0131m\u0131, Azerbaycan edebiyat\u0131 ve bas\u0131n\u0131nda da geni\u015f yank\u0131 bulmu\u015ftur. \u015eunu da belirtelim ki, Azerbaycan\u2019da Ermenilerin yapt\u0131klar\u0131 ilk katliam giri\u015fimleri daha 1905 \u2013 1906 y\u0131llar\u0131nda b\u00f6lgeyi sard\u0131\u011f\u0131 zaman Mir M\u00fchs\u00fcn Nevvab \u201c1905 \u2013 1906 y\u0131llar\u0131nda Ermeni \u2013 M\u00fcsl\u00fcman davas\u0131\u201d, Mehmet Seid Ordubad\u0131 ise \u201cKanl\u0131 Seneler\u201d adl\u0131 eserleri ile Mill\u00ee Yadda\u015f abidelerinin temelini atm\u0131\u015flard\u0131r. Ama ne yaz\u0131k ki 1920\u2019li y\u0131llardan sonra 1918 Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131 konusunun edebiyatta i\u015flenmesi Sovyet Azerbaycan\u2019\u0131nda yasaklanm\u0131\u015f, bu kanl\u0131 olaylar 70 y\u0131l i\u00e7inde g\u00f6r\u00fcnmez olmu\u015f, kas\u0131tl\u0131 olarak millete unutturulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131 konusundaki eserlerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu 1918 \u2013 1920 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f edebi eserlerden ibaret olmu\u015ftur. Bu konuda daha zaman\u0131nda Azerbaycan\u2019\u0131n \u00fcnl\u00fc yazar ve ayd\u0131nlar\u0131, M. E. Resulzade, Cafer Cabbarl\u0131, \u00dczeyir Hac\u0131beyli, Seyyid H\u00fcseyin, Mehemmed Hadi, Mirzebala Memmetzade, \u0130brahim Halil, Hac\u0131 Selim Seyyah, Yusuf Vezir \u00c7emenzeminli vb. Mart facias\u0131n\u0131n \u015fahitleri olmu\u015f, \u00e7e\u015fitli edebi eserler yazm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
1918 y\u0131l\u0131 Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131 yeni olmas\u0131na ra\u011fmen Cafer Cabbarl\u0131\u2019n\u0131n yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u00f6nemli yer tutmu\u015ftur. O esas itibariyle \u00c7emberekent mezarl\u0131\u011f\u0131nda, \u015fimdiki \u015eehitler hiyab\u0131n\u0131nda defnolunmu\u015f, Mart facias\u0131 kurbanlar\u0131n\u0131n hat\u0131ras\u0131n\u0131 anmak i\u00e7in \u201cDur ey har olan millet\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir mersiye de yazm\u0131\u015ft\u0131r. Gen\u00e7ler bu mersiyeyi \u015fehitlerin yedi ve k\u0131rk\u0131nda g\u00fcnahs\u0131z kurbanlar i\u00e7in g\u00f6zya\u015f\u0131 d\u00f6kmek, asl\u0131nda ise milleti d\u00fc\u015fmana kar\u015f\u0131 seferberli\u011fe \u00e7a\u011f\u0131rmak amac\u0131yla okuyorlard\u0131.10<\/p>\n
G\u00fclz\u00e2r-\u0131 vatan soldu, Millet h\u00e2r-u zar oldu, Ham\u0131 Payimal oldu, Dureyhar olan millet; Bir yanda yedi cellat, Bir yan n\u00e2le-v\u00fc feryat, Ol buzul\u00fcmden azat, Dur ey har olan Millet; El \u00e7ek bu hekaretten, Kurtar bu esaretten, Har ol bu hecaletten, Dur ey har olan Millet.<\/p>\n
Yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemden 85 y\u0131l ge\u00e7mesine ra\u011fmen \u015fiir bu g\u00fcn de g\u00fcncelli\u011fini korumaktad\u0131r. Cafer Cabbarl\u0131\u2019n\u0131n ayn\u0131 konuya ithaf etti\u011fi di\u011fer de\u011ferli edebi eseri \u201cEhmed ve Gumru\u201d hikayesidir. Eserde Ehmed ve Gumru\u2019nun ulvi sevgisinden, Mart facias\u0131n\u0131n bu iki gence getirdi\u011fi musibetlerden bahis edilmektedir. Yazar ebeveynleri Ermeni \u00e7eteleri taraf\u0131ndan katledilmi\u015f, evleri da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f, Ehmed ve Gumru\u2019yu \u201cb\u00fcy\u00fck pencereleri kara k\u00f6m\u00fcrlere d\u00f6nm\u00fc\u015f, alt\u0131n duvarlar\u0131 matemlere b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f, eti d\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015f ba\u015f iskeletine benzeyen muhte\u015fem\u201d \u0130smailiye binas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde dilenci durumunda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131yor. Facia ve mahrumiyetlerin mengenesinde tan\u0131nmaz \u015fekle d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f\u201d, yaral\u0131y\u0131m, sakat\u0131m, \u015eamah\u0131 esiriyim, \u2013 diye yalvarmalardan birbirini zorlukla tan\u0131yan iki sevgili g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcklerine sevinmelerine ra\u011fmen birbirlerini kucaklam\u0131yorlar, daha do\u011frusu kucaklayam\u0131yorlar, \u00e7\u00fcnk\u00fc Ermeni barbarlar\u0131, vah\u015fileri onlar\u0131n kolunu kesmi\u015ftir. Hikaye vah\u015fili\u011fe, barbarl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 nefret hislerini y\u00fckseltiyor.<\/p>\n
Metni bug\u00fcne dek elde edilmemesine ra\u011fmen, afi\u015f ve gazete bilgilerinden belli oluyor ki, C. Cabbarl\u0131\u2019n\u0131n \u201cBak\u00fc muharebesi\u201d adl\u0131 5 perdeli, 7 \u015fekilli dram eseri olmu\u015f ve bu eser Mart facias\u0131nda Bak\u00fc\u2019de yap\u0131lan ak\u0131l almaz deh\u015fetlerden bahsetmektedir.11 C. Cabbarl\u0131\u2019n\u0131n ahbab\u0131, okul arkada\u015f\u0131, Cumhuriyet d\u00f6nemindeki parlamentoda mesai arkada\u015f\u0131 Mirzebala Memmetzade\u2019nin de (1898 \u2013 1959) yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Mart katliam\u0131 \u00f6nemli yer tutmaktad\u0131r. Mirzebala Bak\u00fc Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131 konusunda \u201cBak\u00fc u\u011frunda muharebe\u201d ad\u0131nda facia yazm\u0131\u015f ve burada ilk olarak Bak\u00fc facias\u0131n\u0131 kendi ad\u0131yla katliam olarak belirtmi\u015ftir. O yaz\u0131yordu: \u201c31 Mart 1918 senesi, g\u00fcn\u00fc Bak\u00fc\u2019m\u00fczde kanlar ak\u0131t\u0131lm\u0131\u015f, evler talan edilmi\u015f, ana \u2013 babalar\u0131m\u0131z \u015fehit d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, bac\u0131lar\u0131m\u0131z esir edilmi\u015f. O g\u00fcn Bak\u00fc ahalisi kendi yurdunda katliama, esarete ve mahkumiyete maruz kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcn Bak\u00fc\u2019n\u00fcn etraf\u0131ndan akar neft (petrol) \u00e7e\u015fmeleri kan \u00e7e\u015fmelerine m\u00fcbeddel olmu\u015ftur. Bug\u00fcn Bak\u00fc sahiline vuran Kuzgun deniz kan denizine \u00e7evrilmi\u015ftir. Bug\u00fcn \u015eaumyanlar, Suhartsevler\u2026 uyanm\u0131\u015f\u2026 T\u00fcrk egemenli\u011fini\u2026 \u00f6ld\u00fcrmek i\u00e7in Ta\u015fnak Kuvvetlerine m\u00fcracieten unutulmayacak kanl\u0131 g\u00fcnler v\u00fccuda getirmi\u015flerdir.\u201d<\/p>\n
Mirzebala A\u00e7\u0131k S\u00f6z, Gen\u00e7ler Yurdu, Besiret, \u0130stiklal, Azerbaycan vb. dergi ve gazetelerde devaml\u0131 olarak \u00e7e\u015fitli edeb\u00ee ve ilm\u00ee eserler yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r. Onun edit\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc, ba\u015f yazarl\u0131\u011f\u0131 ile ilk say\u0131 1918 y\u0131l\u0131nda Tiflis\u2019de bas\u0131lm\u0131\u015f \u201cGen\u00e7ler Yurdu\u201d dergisinde yay\u0131mlanm\u0131\u015f Eksink\u0131lap\u00e7\u0131lar (Kar\u015f\u0131 devrimciler) hikayesi Mart katliam\u0131ndan bahis eden enteresan ve ibretli bir edeb\u00ee eser olarak dikkati \u00e7ekiyor. Eserin kahraman\u0131 Moskova \u00dcniversitesi\u2019nin \u00f6\u011frencisi olan Bol\u015fevik zihniyetli H\u00fcseyin Beydir. Milletini, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc inkar eden, dinine nefretle yakla\u015fan, ana \u2013babas\u0131n\u0131 be\u011fenmeyen, millet sevgisinden uzak, mankurtla\u015fm\u0131\u015f \u201cayd\u0131n\u201d tipini Mirzebala H\u00fcseyin Bey karakterinde \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ustal\u0131kla yaratm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 do\u011fru d\u00fczg\u00fcn \u015fekilde yans\u0131tan en iyi edeb\u00ee eserlerden biri Ali ve Nino roman\u0131d\u0131r. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n 20\u2019li y\u0131llar\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f, ilk defa 1937\u2019de Viyana\u2019da Almanca yay\u0131mlanm\u0131\u015f, m\u00fchacir, m\u00fclteci yurtta\u015f\u0131m\u0131z Macit Musazade taraf\u0131ndan ilk kez Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esine aktar\u0131lm\u0131\u015f, Cumhuriyet d\u00f6nemi olaylar\u0131na ithaf edilmi\u015f bu roman 1990 y\u0131l\u0131nda Bak\u00fc\u2019de g\u00fcn y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Eserde Bak\u00fc\u2019deki Mart katliam\u0131n\u0131n deh\u015fet verici sahneleri de yans\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok dillerine de \u00e7evrilmi\u015f bu roman 1918 y\u0131l\u0131 Mart\u0131nda Ermenilerin yapt\u0131klar\u0131 soyk\u0131r\u0131m hakk\u0131nda renkli ve etkili bir \u00fcslupta Avrupa okuyucular\u0131 i\u00e7in aktar\u0131lan bilgilerin ilk ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, Bat\u0131da as\u0131l ger\u00e7eklerin anla\u015f\u0131lmas\u0131na b\u00fcy\u00fck hizmet g\u00f6stermi\u015f bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u00dcnl\u00fc yazar Seyid H\u00fcseyin, Mart hadiseyi \u2013 elemiyesi(matemi) konusunda iki hikaye yazm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130smailiye \u0130stiklal Gazetesinde (4 \u015eubat 1335), \u201cHezin bir hat\u0131ra\u201d ise Azerbaycan Gazetesinde (20 \u2013 26 A\u011fustos 1919) yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Her iki eserin konusu yazar\u0131n kendi tabiri ile aktar\u0131l\u0131rsa: \u201c\u0130smailiye \u2013 o mill\u00ee emellerimizin do\u011fdu\u011fu yer, o muhte\u015fem bina, o Azerbaycan fikrini, Azerbaycan h\u00fcrriyet ve istikl\u00e2liyeti mefk\u00fbresini bir ana gibi besleyip terbiye veren, millet aras\u0131nda ne\u015freden merkez, o g\u00fczel ve sevimli bina\u201d hakk\u0131nda idi. Hikayelerde \u0130smailiye namus, k\u00fclt\u00fcr sembol\u00fc olarak tasvir edilmi\u015ftir. Seyid H\u00fcseyin Azerbaycan okuyucusuna \u0130smailiye\u2019yi mimari eser, istikl\u00e2l mefk\u00fbresinin oda\u011f\u0131 gibi sunarak onu yak\u0131p y\u0131kan Ermeni vah\u015filerine nefret a\u015f\u0131lamay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Mehmet Hadi bu devirde Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n \u015fahidi olmu\u015f \u015fairlerimizden biridir. O \u201cT\u00fcrk\u00fcn na\u011fmesi\u201d adl\u0131 \u015fiirinde T\u00fcrk\u00fcn d\u00f6k\u00fclen kanlar\u0131n\u0131n beyhude gitmeyece\u011fine inand\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildiriyordu. Hadi\u2019nin \u201c\u015e\u00fcheda-i h\u00fcrriyetimizin ervah\u0131na ithaf\u201d adl\u0131 \u015fiiri ise Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n birinci y\u0131l d\u00f6n\u00fcm\u00fc m\u00fcnasebetiyle yaz\u0131lm\u0131\u015f ve Azerbaycan gazetesinin 31 Mart 1919 y\u0131l\u0131 tarihli say\u0131s\u0131nda bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eair do\u011fru olarak soyk\u0131r\u0131m kurbanlar\u0131n\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, h\u00fcrriyet u\u011fruna can\u0131ndan ge\u00e7mi\u015f \u015fehitler adland\u0131r\u0131yor;<\/p>\n
Sizin mezar\u0131n\u0131z i\u015fte kul\u00fbb-\u00fc h\u00fcrriyettir,<\/p>\n
Bu s\u00f6zlerim y\u00fcre\u011fimden kopan hakikattir,<\/p>\n
Sizi unutmayacak \u015fanl\u0131 milletim asla,<\/p>\n
Emin olun buna, ey ziynet-i cehan-\u0131 fena,<\/p>\n
Sizinle buldu bu millet heyat-i nur-i istikbal.<\/p>\n
M\u00fcsavat Partisi ba\u015fkan\u0131, siyaset\u00e7i, ayn\u0131 zamanda \u00fcnl\u00fc gazeteci yazar Mehmet Emin Resulzade Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n temel siyas\u00ee nedenlerine dikkati \u00e7ekerek \u201cUnutulmaz Facia\u201d adl\u0131 makalesinde (\u0130stiklal Gazetesi 1919) yaz\u0131yordu; \u201cMart\u0131n 31\u2019i haince bir surette haz\u0131rlanm\u0131\u015f siyas\u00ee facialardan birisi\u2026 O g\u00fcnlerde\u2026 bir ink\u0131l\u00e2p nam ve perdesi ile ortaya \u00e7\u0131k\u0131p mill\u00ee edavat icra edilmi\u015fti. Burjuvaziye il\u00e2n-\u0131 harp edilip neticede Sosyalist, Bol\u015fevik ve M\u00fcsavat, hi\u00e7 birisine fark etmeksizin kesilmek ve at\u0131lmak i\u00e7in M\u00fcsl\u00fcman olmak kafi gelmi\u015fti. Bu nokta-i nazardan Bak\u00fc\u2019de \u015eaumyanlar\u0131n \u00e7\u0131kartt\u0131klar\u0131 hadise Leninlerin Leningrad, Petrograd ve Moskova\u2019daki hareketlerine katiyen benzemezdi. Orada s\u0131n\u0131flar aras\u0131 bir harp, burada ise s\u0131n\u0131flar aras\u0131 harb nam\u0131 alt\u0131nda mill\u00ee bir katliam icra olunuyordu. Ta\u015fnaklar intikam al\u0131yordu. Bu intikam her t\u00fcr kom\u015fuluk, ink\u0131l\u00e2pda\u015fl\u0131k, vatanda\u015fl\u0131k hissini k\u00f6reltiyor, yan yana sulh ve m\u00fcsellimat i\u00e7inde ya\u015fayan kom\u015fu milletleri senelerce birbirlerinden ay\u0131r\u0131yordu\u2026 Martta d\u00f6k\u00fclen kanlar T\u00fcrklerdeki Milliyet ve H\u00fcrriyeti \u2013 Azerbaycan ate\u015f-i m\u00fcgeddesesini s\u00f6nd\u00fcremedi. Bak\u00fc sokaklar\u0131nda d\u00f6k\u00fclen kanlar\u2026 yak\u0131lan \u0130smailiye ise bir iplek i\u015fini g\u00f6rerek y\u00fcreklerde s\u00f6nd\u00fcr\u00fclmek istenen h\u00fcrriyet me\u015falesini daha ziyade tutu\u015fturuyordu. Kanlar i\u00e7inde bo\u011fulmak istenen Azerbaycan fikri bir kere m\u00fcstakil bir h\u00fck\u00fbmet \u015fekli ile tecelli etti.\u201d12<\/p>\n
Yazar\u0131n belirtti\u011fi gibi yap\u0131lan kanl\u0131 facialardan, soyk\u0131r\u0131mlardan kas\u0131t Azerbaycan T\u00fcrklerinin g\u00f6z\u00fcn\u00fc korkutmak, onu d\u00fc\u015f\u00fcnen ba\u015flardan yoksun b\u0131rakmak, kafalar\u0131ndaki T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, istikl\u00e2lcilik d\u00fc\u015f\u00fcncesinin yok edilmesine \u00e7aba g\u00f6stermekten ibaret idi. 1918 \u2013 1919\u2019lu y\u0131llarda edeb\u00ee toplumsal fikr\u00ee Azerbaycan T\u00fcrklerinin soyk\u0131r\u0131m\u0131na y\u00f6nelmi\u015f Ermeni Meselesinin sosyal \u2013 psikolojik k\u00f6kleri ve onun isnat noktalar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve problemin siyas\u00ee \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc me\u015fgul ediyordu. Mesela, Yusuf Vezir \u00c7emenzeminli 1919 y\u0131l\u0131nda, \u201cHarici Siyasetimiz\u201d genel ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 makaleler dizisinden (silsile) birini \u201cErmenistan ve biz\u201d diye adland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Burada yazar Ermeni meselesinin tarih\u00ee zarf\u0131nda onlar\u0131n Avrupa\u2019ya devaml\u0131 m\u00fcracaatlar\u0131n\u0131n H\u0131ristiyanl\u0131k nam\u0131na, dindarl\u0131k ad\u0131na ba\u011flanmalar\u0131na ra\u011fmen tatl\u0131 vaatlerden ba\u015fka hi\u00e7 bir \u015fey elde edemediklerine dikkati \u00e7ekerek yaz\u0131yordu: \u201cMesele a\u00e7\u0131kt\u0131r. Siyasette hissiyat yoktur. Siyaset ne din, ne millet, ne insaniyet hi\u00e7bir \u015fey tan\u0131maz. Siyasetin asl\u0131 faydad\u0131r. Ve b\u00fct\u00fcn siyas\u00ee ve beynelmilel m\u00fcnasebete dair meseleler fayda nokta-i nazar\u0131ndan hallolunur\u201d.<\/p>\n
Ta\u015fnaklar\u0131n vah\u015filikleri, riyakarl\u0131k dolu gaddarl\u0131klar\u0131, ayn\u0131 zamanda d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7ler elinde bir alete \u00e7evrilmeleri Mehemmed Muradzade\u2019nin 1918 y\u0131l\u0131 soyk\u0131r\u0131m\u0131na ithaf etti\u011fi \u201cMart hadise-i elimesi\u201d(Bak\u00fc, 1919) eserinde daha dolgun \u015fekilde ve renkli bir \u00fcslupta tasvir edilmi\u015ftir. \u015eunu da belirtelim ki bu eser 1993\u2019de Bak\u00fc\u2019de tekrar yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Azerbaycan\u2018\u0131n halk musikisinin kurucusu say\u0131lan \u00dczeyirbey Hac\u0131beyli\u2019de Mart soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n \u015fahidi olmu\u015f, bu deh\u015fetli olaylarla ilgili birka\u00e7 makale yazm\u0131\u015ft\u0131r. O \u201cHikayenevis\u201d imzas\u0131yla bu konuda \u201cG\u00f6n\u00fcll\u00fc\u201d ad\u0131nda bir hikaye ve ayn\u0131 zamanda 1919 y\u0131l\u0131nda Mart Soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n y\u0131l d\u00f6n\u00fcm\u00fc ile ilgili 31 Mart isimli bir makale yazm\u0131\u015ft\u0131r. Yazar makalesinde Ermenilerin 1919 y\u0131l\u0131 Mart\u0131nda sivil masum insanlar\u0131 vah\u015fi bir \u015fekilde katletti\u011fine de\u011finiyor ayn\u0131 zamanda Azerbaycan T\u00fcrklerinin samimiyetini, d\u00fcr\u00fcstl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u00f6ne \u00e7ekiyor ve soyk\u0131r\u0131m\u0131n bir ders oldu\u011funu belirterek onun bir daha unutulmamas\u0131n\u0131 temenni ediyor.<\/p>\n
\u015eunu da belirtmekte yarar var ki, zorbal\u0131\u011fa, zulme ve gaddarl\u0131\u011fa nefret, hakka, adalete, h\u00fcrriyete ra\u011fbet hissinin a\u015f\u0131lanmas\u0131, Ermenilerin Azerbaycan T\u00fcrklerine kar\u015f\u0131 yapt\u0131klar\u0131 soyk\u0131r\u0131mdan bahis eden edeb\u00ee eserlerin temel gayesini, hedefini te\u015fkil etmektedir. Vatansever \u015fair ve yazarlar\u0131m\u0131z\u0131n y\u00fcrek yang\u0131s\u0131n\u0131, feryad\u0131n\u0131, s\u00f6z\u00fcnde m\u0131sras\u0131nda ya\u015fatan bu eserlerin ar\u015fivlerden \u00e7\u0131kart\u0131larak mill\u00ee istikl\u00e2l \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p incelenmesine b\u00fcy\u00fck ihtiya\u00e7 duyulmaktad\u0131r.<\/p>\n
Bizde makalemizi \u00dczeyirbey Hac\u0131beyli\u2019nin bug\u00fcn i\u00e7in de g\u00fcncel olan a\u015fa\u011f\u0131daki c\u00fcmleleri ile noktalamak istiyoruz. \u201cBug\u00fcnk\u00fc vazifemiz o kara g\u00fcnleri yaddan \u00e7\u0131karmamak ve buna g\u00f6re de hemi\u015fe(her zaman) ve her an her \u015feye haz\u0131r olmakt\u0131r. Borcumuz bu vatan\u0131 gelecekte her t\u00fcr tecav\u00fczden korumak ve memleketimizi \u015ferefle ya\u015fatmaya \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r.\u201d<\/p>\n
1 Vagif Abi\u015fov \u201c1918 y\u0131l\u0131 Mart \u2013 Nisan Soyk\u0131r\u0131m\u0131\u201d, Halk Gazetesi, 2 Nisan 2004.<\/p>\n
2 Azerbaycan Cumhuriyeti Siyasi Partiler ve Sosyal Hareketler Tarih Ar\u015fivi, F 176, s. 2, Dosya 20, Varak 18.<\/p>\n
3 Y. Ratgauzer, Revolyutsiya i Grajdanskaya Voyna v Bak\u00fc, Moskova, 1927, s. 40.<\/p>\n
4 Anar Iskenderov, \u201cTa\u015fnak \u2013 Bol\u015fevik birle\u015fmelerinin T\u00fcrk \u2013 M\u00fcsl\u00fcman Ahalisine Kar\u015f\u0131 Soyk\u0131r\u0131mlar\u0131\u201d, Azerbaycan Gazetesi, 3 Nisan 2004; Vagif Arzumanl\u0131, Veli Hebilo\u011flu, Kamil Muhtarov, 1918 Y\u0131l\u0131 K\u0131rg\u0131nlar\u0131, Bak\u00fc \u00f6\u011fretmen yay\u0131mevi, 1995, s. 13.<\/p>\n
5 Cemil Hesenli, Azerbaycan\u2019da Ermeni Mezaliminin Tarihi De\u011ferlendirilmesi (1918), 23 Temmuz Erzurum Kongresi ve kurtulu\u015ftan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze Erzurum 1. Uluslar aras\u0131 Sempozyumu (23 \u2013 25 Temmuz 2002 Erzurum) bildirileri, Ankara, 2002. s. 9.<\/p>\n
6 T\u00fcrk \u2013 Ermeni \u0130li\u015fkileri Belgelerde, Ankara 1998<\/p>\n
7 Na\u015f Golos Gazetesi, Bak\u00fc, 1918, 24 Mart (5 Nisan).<\/p>\n
8 Yeni Kafkasya, 1924, 31 Mart.<\/p>\n
9 C. Hesenli, a.g.m., s. 9.<\/p>\n
10 Asif R\u00fcstemli, \u201cAzerbaycanl\u0131lar\u0131n Soyk\u0131r\u0131m\u0131 Bedii Edebiyatta\u201d, Edebiyat Gazetesi, 26 Mart 2004.<\/p>\n
11 Asif R\u00fcstemli, a.g.m.<\/p>\n
12 Alhan Bayramo\u011flu, \u201cErmenilerin Azerbaycanl\u0131lara Kar\u015f\u0131 T\u00fcrettikleri Soyk\u0131r\u0131m Emelleri Bedii Edebiyatta\u201d, Ulduz Dergisi, Say\u0131 10, 2001, s. 80<\/p>\n
Ebulfez Amano\u011flu<\/p>\n
http:\/\/www.atam.gov.tr\/<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
XIX yy. sonu XX yy. ba\u015flar\u0131nda Azerbaycan\u2019\u0131n eski ve g\u00fczel \u015fehirlerinden biri olan Bak\u00fc, Kafkaslar\u0131n en b\u00fcy\u00fck sanayi merkezi haline gelmi\u015fti. Bak\u00fc petrolleri t\u00fcm d\u00fcnyan\u0131n, \u00f6zellikle Rusya\u2019n\u0131n dikkatini \u00e7ekmekte idi.<\/p>\n","protected":false},"author":17,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[265,249],"tags":[],"class_list":["post-4301","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-analysis-genocides-of-azerbaijanis-3","category-genocides-of-azerbaijanis-3"],"fimg_url":false,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4301","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/17"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4301"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4301\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4301"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4301"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/1905.az\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4301"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}