![\"Rus](\"http:\/\/1905.az\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/tk_ermeni-gelisi-manset.jpg\")
<\/a>Azerbaycan kaynaklar\u0131na g\u00f6re bug\u00fcnk\u00fc Ermenistan arazisinde, M.\u00d6. 1000 y\u0131llar\u0131nda T\u00fcrklerin yerle\u015fik olduklar\u0131 belirtilmektedir . M.\u00d6 y\u0131llardan ba\u015flayarak bu araziye Hunlar, Gengerliler, Bolgarlar, Hazarlar vs. mensup boylar gelerek yerle\u015fmi\u015flerdir. XI-XII. As\u0131rlarda ise O\u011fuz boylar\u0131 b\u00f6lgeye yo\u011fun olarak yerle\u015fmi\u015flerdir. “Kitab-\u0131 Dede Korkud”da ge\u00e7en yer adlar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131n bug\u00fcnk\u00fc Ermenistan arazisinde olmas\u0131 elbette ki bir tesad\u00fcf de\u011fildir .<\/p>\nYavuz Sultan Selim’in \u00c7ald\u0131ran Seferi s\u0131ras\u0131nda, Revan(\u0130revan-Erivan) ve Nah\u00e7\u0131van b\u00f6lgelerine gelerek, Revan surlar\u0131 \u00f6n\u00fcnde konaklad\u0131\u011f\u0131ndan bahsedilmesi ile bu b\u00f6lgelerin ad\u0131 ilk kez Osmanl\u0131 tarihlerinde yer alm\u0131\u015ft\u0131r . Kanuni Sultan S\u00fcleyman d\u00f6neminde bu b\u00f6lgedeki \u00e7e\u015fitli faaliyetlerde yine Revan \u015eehri’nden s\u00f6z edildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. III. Murat d\u00f6neminde, Ferhat Pa\u015fa taraf\u0131ndan bu b\u00f6lge Osmanl\u0131 topraklar\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (1583). Revan, 1590 y\u0131l\u0131nda \u0130ran ile imzalanan anla\u015fma sonras\u0131 Osmanl\u0131 Devleti’nde kalm\u0131\u015f IV.Murat d\u00f6nemine kadar Osmanl\u0131lar ve Safeviler aras\u0131nda s\u0131k s\u0131k el de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. IV.Murat 1634’te, Revan’\u0131 tekrar Osmanl\u0131 topraklar\u0131na katm\u0131\u015f, ancak 1639 Kasr-\u0131 \u015eirin Antla\u015fmas\u0131 ile Safevilere b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r .<\/p>\n
1722’de, \u0130ran’\u0131n i\u00e7 durumunun kar\u0131\u015fmas\u0131 ve \u015eirvan ile Da\u011f\u0131stan’\u0131n Osmanl\u0131 Devleti’nden yard\u0131m istemesi \u00fczerine, bu tarafa sefer a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, Revan tekrar fethedilmi\u015f ise de, 1746’da Nadir \u015eah ile yap\u0131lan anla\u015fma sonucu tekrar \u0130ran’a verilmi\u015ftir. Nadir \u015eah’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc ile Revan’da m\u00fcstakil bir T\u00fcrk Hanl\u0131\u011f\u0131 kurulmu\u015ftur. 19. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda Revan Hanl\u0131\u011f\u0131; K\u0131rkbulak, Zengibasar, Gernibasar, Vedibasar, \u015eerur, S\u00fcrmeli, Derekend-Par\u00e7anis, K\u00f6rp\u00fcbasar, Abaran, Dere\u00e7i\u00e7ek ve G\u00f6y\u00e7e mahallerinden ibaret idi ve hanl\u0131\u011f\u0131n merkezi Revan (Erivan) \u015fehri idi . \u0130ran’daki Ka\u00e7arlar d\u00f6neminde de ba\u011f\u0131ms\u0131z veya yar\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u015fekilde ya\u015famaya devam eden hanl\u0131k, XVIII.y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131ndan itibaren Ruslar taraf\u0131ndan tehdit edilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r . Rus \u00c7ar\u0131 I. Aleksand\u0131r’\u0131n 1801’de, Do\u011fu G\u00fcrcistan’\u0131 Rusya ile birle\u015ftirdi\u011fini ve G\u00fcrc\u00fc Guberniyas\u0131’n\u0131 kurdu\u011funu ilan etmesi ile Ruslar\u0131n Revan ve \u00e7evresini i\u015fgal etme s\u00fcreci de ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Rusya ve \u0130ran aras\u0131nda bu tarihten itibaren daha \u015fiddetli bir \u015fekilde Kafkasya’da ba\u015flayan m\u00fccadele, 1806 y\u0131l\u0131nda ba\u015flayan Osmanl\u0131-Rus Sava\u015f\u0131’n\u0131n 16\/28 May\u0131s 1812 B\u00fckre\u015f Antla\u015fmas\u0131 ile sonu\u00e7lanmas\u0131ndan sonra Rusya’n\u0131n lehine d\u00f6nm\u00fc\u015f ve Rusya daha etkin bir \u015fekilde \u0130ran \u00fczerine harekete ge\u00e7ebilmi\u015ftir. Bunun sonucunda Rus Ordusunun \u0130ran Ordusunu ma\u011flup ederek, Tebriz’e do\u011fru ilerlemeye haz\u0131rlanmas\u0131 \u00fczerine, \u0130ran \u015eah\u0131, Rusya ile anla\u015fma yoluna girdi. 12 Ekim 1813’de Karaba\u011f’\u0131n G\u00fclistan \u015eehri’nde, \u0130ran ve Rusya aras\u0131nda bar\u0131\u015f imzaland\u0131.<\/p>\n
G\u00fclistan Antla\u015fmas\u0131 ile b\u00fct\u00fcn Azerbaycan Hanl\u0131klar\u0131 Rusya’ya dahil edilmesine ve \u0130ran, Do\u011fu G\u00fcrcistan ve Da\u011f\u0131stan’da hak iddia etmekten vazge\u00e7mesine ra\u011fmen, Revan ve Nah\u00e7ivan Hanl\u0131klar\u0131 \u0130ran himayesi alt\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 koruyabilmi\u015flerdir .<\/p>\n
Bu anla\u015fmadan 13 y\u0131l sonra Rusya ile \u0130ran aras\u0131ndaki sava\u015f yeniden ba\u015flad\u0131 . 1826 y\u0131l\u0131nda ba\u015flayan bu sava\u015fta, Azerbaycan’daki hanl\u0131klar\u0131n Rusya’ya kar\u015f\u0131 ayaklanmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda, Revan Han\u0131 da \u0130ran’a yard\u0131mc\u0131 olarak b\u00f6lgedeki Rus kuvvetlerini s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Ancak Eyl\u00fcl 1826’da, \u015eamhor yak\u0131nlar\u0131nda \u0130ran Ordusunu b\u00fcy\u00fck bir ma\u011flubiyete u\u011fratan Rus Ordusu, Gence’deki isyan\u0131 bast\u0131rarak, 1827’de Erivan ve Nah\u00e7\u0131van Hanl\u0131klar\u0131n\u0131 ald\u0131 ve Tebriz’e do\u011fru ilerledi. Bunun \u00fczerine \u0130ran \u015eah\u0131 bar\u0131\u015f istemek zorunda kalm\u0131\u015f ve 10 \u015eubat 1828’de Rusya ile \u0130ran aras\u0131nda T\u00fcrkmen\u00e7ay Antla\u015fmas\u0131 imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu anla\u015fmaya g\u00f6re; Rus Ordular\u0131 Azerbaycan’\u0131n g\u00fcney b\u00f6lgelerinden \u00e7ekilirken, Revan (Erivan) ve Nah\u00e7\u0131van Hanl\u0131klar\u0131 Rusya’ya b\u0131rak\u0131ld\u0131 .<\/p>\n
T\u00fcrkmen\u00e7ay Antla\u015fmas\u0131’ndan birka\u00e7 ay sonra ba\u015flayan Osmanl\u0131-Rus Sava\u015flar\u0131nda, Osmanl\u0131 Devleti Balkan ve Kafkaslarda Ruslara ma\u011flup oldu ve 2\/14 Eyl\u00fcl 1829’da, bu iki devlet aras\u0131nda Edirne bar\u0131\u015f\u0131 imzaland\u0131 . Bu anla\u015fma ile Osmanl\u0131 Devleti de, T\u00fcrkmen\u00e7ay Antla\u015fmas\u0131 ile Rusya’ya b\u0131rak\u0131lan Revan ve Nah\u00e7\u0131van Hanl\u0131klar\u0131n\u0131n Rusya’ya ait oldu\u011funu kabul etmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r .<\/p>\n
T\u00fcrkmen\u00e7ay Antla\u015fmas\u0131’n\u0131 20 Mart 1828’de tasdik eden Rus \u00c7ar\u0131 I. Nikola, ertesi g\u00fcn (21 Mart 1828) Erivan, Nah\u00e7\u0131van ve Ordubad’\u0131 i\u00e7ine alan b\u00f6lgeyi “Ermeni Vilayeti” olarak adland\u0131ran ferman\u0131n\u0131 ilan etmi\u015ftir .
\nErmeni Vilayeti, Erivan ve Nah\u00e7\u0131van Eyaletlerine ve Ordubad Dairesi’ne (Okrug) b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Erivan Eyaleti’ne, eski Revan Hanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n 15 mahali, Nah\u00e7ivan Eyaleti’ne 5 mahal ve Ordubad Dairesi’ne 5 mahal dahil edildi. Ermeni Vilayeti idaresine ise Aleksand\u0131r \u00c7av\u00e7avadze tayin olundu .<\/p>\n
1829 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda Rus Generali Graf Paskyevi\u00e7 Erivanski’nin emri ile, \u0130. \u015eopen olu\u015fturulan Ermeni Vilayeti’nde b\u00f6lge halk\u0131n\u0131 ve b\u00f6lgedeki ya\u015fay\u0131\u015f m\u0131nt\u0131kalar\u0131n\u0131 listelere ge\u00e7irmi\u015ftir. El yazmas\u0131 20 cilten olu\u015fan bu listelerin sonu\u00e7lar\u0131, yazar\u0131n 1852 y\u0131l\u0131nda Petersburg’da yay\u0131nlanan “\u0130stori\u00e7eskiy Pamyatnik Sostoyaniya Armiyanskoy Oblasti v Epohu yego Prisoyedineniya k Rossiyskoy \u0130mperii (Ermeni Vilayetinin Rusya \u0130mparatorlu\u011fu \u0130le Birle\u015ftirilmesi Devrinin Tarihi Eseri)” adl\u0131 eserinde ortaya konulmu\u015ftur.<\/p>\n
\u0130.\u015eopen’e g\u00f6re; Ermeni Vilayeti’nde 752 k\u00f6y bulunmaktad\u0131r. Onlardan 521’i Erivan b\u00f6lgesinde, 179’u Nah\u00e7ivan’da, 52’si ise Ordubad b\u00f6lgesindedir. Sava\u015f sonucunda vilayetin arazisinde 359 k\u00f6y (Erivan b\u00f6lgesinde 310 k\u00f6y , Nah\u00e7\u0131van b\u00f6lgesinde 42 k\u00f6y, Ordubad b\u00f6lgesinde 6 k\u00f6y) tahrip olmu\u015f ve ahalisi do\u011fma yerlerinden ayr\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc. Yani tahrip edilen 359 k\u00f6y ilave edildi\u011finde Ermeni Vilayeti’nde 1111 k\u00f6y bulunmakta idi .<\/p>\n
\u0130.\u015eopen’in hesaplar\u0131na g\u00f6re; hanl\u0131klar i\u015fgal edilmeden \u00f6nce Erivan Vilayeti’nin arazisinde tahminen (17.000 hane Erivan, 4600 hane Nah\u00e7ivan ve 2130 hane Ordubad B\u00f6lgelerinde olmak \u00fczere toplam 23.730 hane ahali ya\u015famakta idi. Her hanenin ortalama 5 ki\u015fiden ibaret oldu\u011fu nazara al\u0131narak, bu arazide 118.650 ki\u015fi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 belirtilmi\u015ftir. Bu listelerde, Ermeni Vilayeti’nde 81.749 M\u00fcsl\u00fcman ve 25.131 Ermeni bulundu\u011fu kayda al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r .<\/p>\n
Rus Ordusu’nun b\u00f6lgeyi i\u015fgal etmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ilk g\u00fcnlerden itibaren Erivan b\u00f6lgesinden bir k\u0131s\u0131m M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ayr\u0131lmak zorunda kald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Nitekim Paskyevi\u00e7 27 Temmuz 1827’de, \u00c7ar H\u00fck\u00fcmeti’ne g\u00f6nderdi\u011fi mektupta; yakla\u015f\u0131k 4100 hane M\u00fcsl\u00fcman\u0131n T\u00fcrkiye’ye g\u00f6\u00e7 etti\u011fini bildirmektedir . Daha i\u015fgalin ilk g\u00fcnlerinden ba\u015flayarak b\u00f6lgeden T\u00fcrkler \u00e7e\u015fitli bahane, s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rma ve zul\u00fcmlerle uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmaya ba\u015flan\u0131rken, di\u011fer taraftan \u0130ran ve T\u00fcrkiye’den b\u00f6lgeye Ermeniler g\u00f6\u00e7 ettirilerek, b\u00f6lgede Ermeni \u00e7o\u011funlu\u011fu sa\u011flan\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. \u00c7ar H\u00fck\u00fcmeti bu siyaseti ile hem kendilerine sad\u0131k H\u0131ristiyan bir unsur olarak Ermenileri kullanabilecek ve hem de T\u00fcrkiye ile Azerbaycan T\u00fcrkleri ve di\u011fer Orta Asya T\u00fcrkleri’nin birbirleriyle olan temaslar\u0131n\u0131 engelleyebilecekti.<\/p>\n
Nitekim \u0130.\u015eopen’in yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re, 1829-1832 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda \u0130ran’dan, 366 hane(1715 ki\u015fi) Erivan, 265 hane (1110 ki\u015fi) Nah\u00e7ivan’a, 36 hane (182 ki\u015fi) Ordubad \u015eehirlerine g\u00f6\u00e7 ettirilerek yerle\u015ftirilmi\u015flerdir. Ayr\u0131ca bu tarihte Erivan’\u0131n 119, Nah\u00e7ivan’\u0131n 61, Ordubad’\u0131n 11 k\u00f6y\u00fcne \u0130ran’dan Ermeniler g\u00f6\u00e7 ettirilmi\u015ftir ki, \u015fehir ve k\u00f6ylere \u0130ran’dan g\u00f6\u00e7 ettirilerek yerle\u015ftirilen Ermenilerin toplam say\u0131s\u0131; Erivan b\u00f6lgesine 4599 hane (23568 ki\u015fi), Nah\u00e7\u0131van b\u00f6lgesine 2137 hane (10652 ki\u015fi), Ordubad b\u00f6lgesine 250 hane (1340 ki\u015fi) olmak \u00fczere 6949 hane (35560 ki\u015fi)’dir . Daha sonraki d\u00f6nemlerde de \u0130ran’dan bu b\u00f6lgelere Ermeniler g\u00f6\u00e7 etmeye devam etmi\u015flerdir.<\/p>\n
1828-1829 Osmanl\u0131-Rus Sava\u015flar\u0131 esnas\u0131nda Ermeni Vilayeti b\u00f6lgesinde ya\u015fayan bir k\u0131s\u0131m T\u00fcrkler, k\u0131rg\u0131nlar ve tacizler sonucu T\u00fcrkiye il\u00e7elerine g\u00f6\u00e7 etmeye mecbur kal\u0131rken, sava\u015f sonunda yap\u0131lan Edirne Antla\u015fmas\u0131’ndan sonra Rusya, T\u00fcrkiye’de i\u015fgal etti\u011fi yerlerden \u00e7ekilmeye ba\u015flay\u0131nca, bu b\u00f6lgelerde ya\u015fayan ve Rus kuvvetlerine yard\u0131mc\u0131 olarak, y\u0131llard\u0131r birlikte ya\u015fad\u0131klar\u0131 T\u00fcrklere ihanet eden Ermeniler de Kafkasya’ya g\u00f6\u00e7 etmeye ba\u015flayacaklard\u0131r. Kemal Beydilli’nin “1828-1829 Osmanl\u0131-Rus Sava\u015f\u0131’nda Do\u011fu Anadolu’dan G\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclen Ermeniler” adl\u0131 makalesinde belirtildi\u011fine g\u00f6re, Edirne Antla\u015fmas\u0131 imzalanmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda ve sonras\u0131nda yakla\u015f\u0131k 100.000 ki\u015fiden olu\u015fan kalabal\u0131k bir Ermeni toplulu\u011fu Kafkasya’n\u0131n \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerine g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclerek yerle\u015ftirilmi\u015flerdir .<\/p>\n
Edirne Antla\u015fmas\u0131’n\u0131n 13. maddesinde, Ruslar taraf\u0131ndan T\u00fcrkiye’nin i\u015fgal edilen arazilerinde ya\u015fayan Ermenilere 18 ay zarf\u0131nda, ta\u015f\u0131yabilecekleri emlaklar\u0131 ile Rusya vatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131na ge\u00e7mek hakk\u0131, Rusya’n\u0131n iste\u011fi \u00fczerine verilmi\u015fti. Edirne Antla\u015fmas\u0131 gere\u011fince, Ruslar\u0131n Kars, Ardaha, Beyaz\u0131d, Erzurum ve di\u011fer b\u00f6lgelerden geri \u00e7ekilmesi, T\u00fcrklere ihanet eden, Ermenileri son derece s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 bir duruma sokmu\u015ftu. Ermeniler yapt\u0131klar\u0131 ihanetlerden dolay\u0131 Osmanl\u0131 Devleti taraf\u0131ndan cezaland\u0131r\u0131lacaklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131. Rus-Kafkas Ordusu Komutan\u0131 General Paskyevi\u00e7 Ermenileri bu durumdan kurtarmak i\u00e7in, onlar\u0131 yeni i\u015fgal edilmi\u015f b\u00f6lgelere g\u00f6\u00e7 ettirmeyi ve b\u00f6ylece Osmanl\u0131 Devleti ile s\u0131n\u0131r olan b\u00f6lgelerde H\u0131ristiyanlar\u0131n say\u0131 \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sa\u011flamaya karar verdi. Bu ama\u00e7la 10 Ekim 1929’da Paskyevi\u00e7 Rus \u00c7ar\u0131 I.Nikola’ya \u015fu raporu yazm\u0131\u015ft\u0131 :
\n“Bayaz\u0131d’da 2 bin Ermeni bizim kuvvetlerle birlikte T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 sava\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Erzurum’da H\u0131ristiyan ahalinin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 bizim dini bayram\u0131m\u0131z\u0131 kutlam\u0131\u015flard\u0131r. Kars’ta, Ermenilerden olu\u015fan 800 ki\u015filik g\u00f6n\u00fcll\u00fc batalyon te\u015fkil edilmi\u015ftir ki, onlar\u0131n ailelerinden olu\u015fan 10 bin ki\u015fi tehlike alt\u0131ndad\u0131r. Bu talihsiz kurbanlara dikkatinizi y\u00f6neltin ve Rusya’ya g\u00f6sterdikleri muhabbetten dolay\u0131 Osmanl\u0131lar\u0131n onlardan intikam almas\u0131na yol vermeyin. Bunlar\u0131 dikkate alarak siz, b\u00fcy\u00fck imparatorumuzdan bana bu aileleri G\u00fcrcistan ve Ermeni Vilayetlerine yerle\u015ftirmek yetkisini vermenizi rica ediyorum”.<\/p>\n
18 Kas\u0131m 1929’da, \u00c7ar H\u00fck\u00fcmeti’nin Sava\u015f Bakan\u0131 \u00c7erni\u015fev, Paskyevi\u00e7’e teklifinin \u00c7ar taraf\u0131ndan kabul edildi\u011fini bildirmesi \u00fczerine, Paskyevi\u00e7 derhal harekete ge\u00e7erek, b\u00f6lge Ermenilerini Kafkasya’ya g\u00f6\u00e7 ettirmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Hatta bu ama\u00e7la \u00f6zel bir komite dahi tesis etmi\u015f, bu komite Ermenilerin g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclmesi ve yerle\u015ftirilmesi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bu komitenin ne \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131n\u0131 belirten 12 maddelik bir kararnamede ilan edilmi\u015ftir .<\/p>\n
\u0130hanetlerine ra\u011fmen Osmanl\u0131 Devleti Ermenilerin Do\u011fu Anadolu’dan g\u00f6\u00e7 etmesine engel olmak i\u00e7in, onlar\u0131n cezaland\u0131r\u0131lmayacaklar\u0131na dair fermanlar \u00e7\u0131karm\u0131\u015f ve hatta b\u00f6lgeye temsilcilerini g\u00f6ndererek Ermenileri g\u00f6\u00e7 etmemesi i\u00e7in ikna etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r .<\/p>\n
Edirne Antla\u015fmas\u0131’n\u0131n 13. maddesinde belirtilen 18 ayl\u0131k s\u00fcrenin sonunda, 3 Nisan 1831’de d\u00fczenlenen b\u00f6lgede; toplam 14.044 hane Ermeni’nin Kafkasya’n\u0131n \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerine Ruslar taraf\u0131ndan g\u00f6\u00e7 ettirildi\u011fi kaydedilmektedir . Ve bunlar\u0131n yerle\u015ftirilmesi ve ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131 i\u00e7in \u00c7arl\u0131k Hazinesi’nden 380 bin G\u00fcm\u00fc\u015f ruble ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 .<\/p>\n
T\u00fcrkiye’den Kafkasya’n\u0131n \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerine g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclen Ermenilerden Ermeni Vilayeti arazisine yerle\u015ftirilen Ermenilerin say\u0131s\u0131n\u0131, Paskyevi\u00e7’in emri ile Ermeni Vilayeti’nde ara\u015ft\u0131rmalar yapan \u0130. \u015eopen eserinde; vilayetin arazisine 21666 ki\u015fiden olu\u015fan 3682 hane Ermeni ve 324 ki\u015fiden olu\u015fan 67 hane Yezidi K\u00fcrd g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kaydetmektedir. \u0130.\u015eopen taraf\u0131ndan yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucu, Ruslar taraf\u0131ndan olu\u015fturulan Ermeni Vilayeti’nde, 1828-1830 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda bulunan ahalinin say\u0131s\u0131, hangi mahallerde ne kadar M\u00fcsl\u00fcman ve Ermeni oldu\u011fu ve \u0130ran ve T\u00fcrkiye’den g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclen Ermenilerin say\u0131s\u0131 da belirtilerek a\u015fa\u011f\u0131daki \u015fekilde verilmi\u015ftir :<\/p>\n
\u015eimdiki Ermenistan arazisine Ermenilerin kitlesel olarak g\u00f6\u00e7 ettirilmesi daha sonraki d\u00f6nemlerde de devam etmi\u015ftir. Ayr\u0131ca bu araziye Ermenilerin yan\u0131s\u0131ra Yezidi K\u00fcrtlerde gelip yerle\u015fmi\u015flerdir. 1834 y\u0131l\u0131nda, Erivan Eyaleti’ne, Bayaz\u0131d’dan gelmi\u015f 1000 ki\u015filik (yakla\u015f\u0131k 300 hane) Yezidi K\u00fcrtleri yerle\u015ftirilmi\u015flerdir. Eleyez Da\u011f\u0131’n\u0131n eteklerinde bo\u015falt\u0131lan T\u00fcrk k\u00f6yleri, T\u00fcrkiye’den gelen Yezidi K\u00fcrtlere verilmi\u015ftir. Yezidi K\u00fcrtleri, 1839’da da Mirek, Kurubo\u011faz, \u00c7ar\u00e7ar\u00e7\u0131, \u00c7obangerekmez k\u00f6ylerine, daha sonralar\u0131 ise Pembek, Gundahsaz, B\u00fcy\u00fck Cam\u0131\u015fl\u0131, K\u00fc\u00e7\u00fck Cam\u0131\u015fl\u0131 ve Karbulak k\u00f6ylerinde yerle\u015ftirildiler. T\u00fcrkiye’den g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclen Rumlar ise esasen \u015e\u00f6regel-Pembek b\u00f6lgelerinin Alakilise, Bayandur, Sisimedin k\u00f6yleri ve G\u00fcmr\u00fc’ye yerle\u015ftirilmi\u015f olup, sonralar\u0131 bu Rumlar Ermenistan’da asimilasyona maruz kal\u0131p, tedricen Ermenile\u015fmi\u015ftirler. Bu arada \u00c7ar H\u00fck\u00fcmeti 19.y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren Zakafkasya’da i\u015fgal etti\u011fi belirli b\u00f6lgelere \u00f6zellikle Ermenileri de\u011fil, Rusya i\u00e7lerinden getirtti\u011fi Rus kolonilerini (Kazak, Malakan, Duhobor) yerle\u015ftirme siyasetini de g\u00fctm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n
Kafkasya’y\u0131 i\u015fgal ettikten sonra ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi adaletsiz uygulamalardan dolay\u0131, Kafkasya’da Rus y\u00f6netimine kar\u015f\u0131 olu\u015fan tepkiler, Rus \u00c7ar H\u00fck\u00fcmeti’ni Kafkasya’n\u0131n idari y\u00f6netiminde baz\u0131 de\u011fi\u015fiklikler yapmaya mecbur b\u0131rakt\u0131. \u00c7arl\u0131k H\u00fck\u00fcmeti, halk\u0131n durumunu iyile\u015ftirici baz\u0131 \u0131slahatlar yaparken, 1844’te do\u011frudan \u00c7ar’a ba\u011fl\u0131 olarak Kafkasya Genel Valili\u011fi olu\u015fturuldu ve M. Vorontsov da ilk Kafkasya Genel Valisi olarak atand\u0131 .<\/p>\n
\u00d6nce Kafkasya Genel Valili\u011fine ba\u011fl\u0131 olarak, Tiflis, Kutais, \u015eamah\u0131 ve Derbend’den olu\u015fan d\u00f6rt Guberniya (Vilayet) kurulmu\u015f, birka\u00e7 y\u0131l sonra ise Ermeni Vilayeti’nin yerine, 1 Ocak 1850’de Erivan Guberniyas\u0131 (Vilayeti) olu\u015fturularak, Nah\u00e7ivan ve Ordubad Kazalar\u0131 da bu vilayete dahil edilmi\u015ftir .<\/p>\n
\u015eimdiki Ermenistan arazisine bu tarihten sonrada Ermeni g\u00f6\u00e7\u00fc devam etmi\u015f, \u00f6zellikle 1877-1878 Osmanl\u0131-Rus Sava\u015flar\u0131 sonras\u0131 1890’l\u0131 y\u0131llarda meydana gelen Ermeni \u0130syanlar\u0131 esnas\u0131nda 400 bine yak\u0131n Ermeni Kafkasya’n\u0131n \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerine g\u00f6\u00e7\u00fcp yerle\u015fmi\u015flerdir.<\/p>\n
N.\u015eavrov, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Zakavkasya’da ya\u015fayan 1.300.000 Ermeni’den bir milyonunun Ruslar taraf\u0131ndan g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclerek yerle\u015ftirildiklerini eserinde kaydetmektedir .<\/p>\n
Kafkasya Genel Valili\u011fi taraf\u0131ndan olu\u015fturulan Zakafkasya \u0130statistik Komitesi taraf\u0131ndan yap\u0131lan n\u00fcfus say\u0131m sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re; Erivan Vilayeti’nde ya\u015fayan ahalinin da\u011f\u0131l\u0131m\u0131na ait 1886, 1897, 1902, 1908, 1915, 1917 y\u0131llar\u0131n\u0131n istatistikleri, ge\u00e7en y\u00fczy\u0131la yak\u0131n bir s\u00fcre i\u00e7erisinde, 1827’de, 25 bin yerli Ermeni ahalisi olan \u015fimdiki Ermenistan arazisinde Ermenilerin say\u0131s\u0131n\u0131n, daha \u00f6nce belirtilen \u0130ran’dan ve T\u00fcrkiye’den Ermenilerin g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclmeleri ve b\u00f6lgenin yerli halk\u0131 olan T\u00fcrklerin b\u00f6lgeden uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 ile artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve T\u00fcrk n\u00fcfusa oranla bir miktar \u00fcst\u00fcnl\u00fck sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Rus Kafkasya Genel Valili\u011fi taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan “Kavkazski Kalender”lerden \u00e7\u0131kar\u0131lan ve Azerbaycan Cumhuriyeti Merkezi Devlet Yeni Tarih Ar\u015fivi’nde bulunan bu istatistikler a\u015fa\u011f\u0131da verilmi\u015ftir:<\/p>\n
Bu istatistiklerden kolayca anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, bir taraftan Ermeniler \u0130ran ve T\u00fcrkiye’den Erivan Vilayeti arazisine g\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclmesine ve di\u011fer taraftan b\u00f6lgedeki T\u00fcrkler \u00e7e\u015fitli bahane, tazyik, k\u0131r\u0131m ve zul\u00fcmlerle b\u00f6lgeden uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmalar\u0131na ra\u011fmen 1917 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde b\u00fct\u00fcn Erivan Vilayeti’nin % 40’a yak\u0131n n\u00fcfusu T\u00fcrk’t\u00fcr. Bu vilayetin \u015eerur-Dereleyez, S\u00fcrmeli, Nah\u00e7ivan b\u00f6lgelerinde T\u00fcrkler b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funluktad\u0131r. Erivan b\u00f6lgesinde ise ahalinin % 45’i T\u00fcrk’t\u00fcr. Rus n\u00fcfus istatistiklerinde g\u00f6ze \u00e7arpan di\u011fer bir \u00f6zellik Kafkasya’daki T\u00fcrk n\u00fcfusun M\u00fcsl\u00fcman genel kimli\u011fi ile bazen de Tatar ismi ile kay\u0131tlara ge\u00e7irilmesidir. Kafkasya’da ya\u015fayan di\u011fer milletler, kendi adlar\u0131 ile bu istatistiklere ge\u00e7irilirken, \u00c7arl\u0131k Rusyas\u0131’n\u0131n bu yakla\u015f\u0131m\u0131; T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fmanca tavr\u0131n\u0131n ve onlar\u0131 T\u00fcrkiye T\u00fcrklerinden ay\u0131rma siyasetinin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u00d6rne\u011fin yukar\u0131da verilen 1902 y\u0131l\u0131 n\u00fcfus istatistiklerinde Ruslar, Ermeniler, M\u00fcsl\u00fcman G\u00fcrc\u00fcler, M\u00fcsl\u00fcman K\u00fcrtler, Yezidi K\u00fcrtler, Yahudiler, Polyak ve \u00c7\u0131ganlar ayr\u0131 ayr\u0131 kendi adlar\u0131 ile yer al\u0131rken, yaln\u0131z T\u00fcrkler M\u00fcsl\u00fcman genel kimli\u011fi ile verilmi\u015ftir.<\/p>\n
Ruslar\u0131n b\u00f6lgeyi istila ederek, b\u00f6lgenin demografik yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek \u00fczere yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalara, Ermenilerin B\u00fcy\u00fck Ermenistan Devleti kurma hayali de eklenince Erivan B\u00f6lgesi’ndeki T\u00fcrklerin vaziyeti \u00e7ok daha k\u00f6t\u00fcle\u015fmi\u015ftir. \u00d6zellikle 1890’da Tiflis’te kurulan Ta\u015fnaks\u00fctyun un 1904’te, kuraca\u011f\u0131 B\u00fcy\u00fck Ermenistan Devleti’nin s\u0131n\u0131rlar\u0131na Kafkasya’y\u0131 dahil etmesi ile T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 Ermeni ter\u00f6r hareketleri de artm\u0131\u015ft\u0131r .<\/p>\n
Ermenilerin bu hareketleri 1890’l\u0131 y\u0131llarda, Ruslar\u0131n dahi tepkisine sebep olmu\u015ftu. \u00c7arl\u0131\u011f\u0131n kayna\u015ft\u0131rma siyasetinin Ermeni milliyet\u00e7ili\u011fi ile \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 sonucu, k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7in Rus-Ermeni dostlu\u011fu bozulur gibi olmas\u0131na ra\u011fmen, 1905’te Varontsov Da\u015fkov’un Kafkasya Genel Valili\u011fi’ne atanmas\u0131 ile sorunlar \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f ve Varontsov Da\u015fkov’un Ermeni yanl\u0131s\u0131 tutumu Ta\u015fnak Ermenilerini iyice c\u00fcretlendirmi\u015ftir. Bunun sonucunda 1905-1907 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Kafkasya’da Ermeni-T\u00fcrk \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r ki, y\u0131llard\u0131r te\u015fkilatlanarak silahlanan Ermeniler Erivan, Nah\u00e7\u0131van, Ordubad, Karaba\u011f, \u015eu\u015fa, Gence, Bak\u00fc ve \u015eirvan’da silahs\u0131z ve m\u00fcdafaas\u0131z kendi hallerinde ya\u015fayan T\u00fcrklere sald\u0131rarak, onlar\u0131 k\u0131rmaya, \u00f6ld\u00fcrmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r . Erivan Vilayeti b\u00f6lgesinde Ermenilerin Rus i\u015fgalinin ilk g\u00fcnlerinden ba\u015flayan ter\u00f6r hareketleri 1905-1907 y\u0131llar\u0131nda kitlesel k\u0131rg\u0131nlara d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve bunun sonucunda pek \u00e7ok T\u00fcrk bu b\u00f6lgeden g\u00f6\u00e7mek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r .<\/p>\n
Ermenilerin T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 katliamlar\u0131 Birinci d\u00fcnya Sava\u015f\u0131 esnas\u0131nda ve sonras\u0131nda da devam etmi\u015f ve \u00f6zellikle 1918-1920 y\u0131llar\u0131nda, Ruslar\u0131n 28 aral\u0131k 1917 Erzincan M\u00fctarekesi ile i\u015fgal ettikleri b\u00f6lgelerden \u00e7ekilmeye ba\u015flanmas\u0131 ile T\u00fcrkiye’nin Do\u011fu Anadolu ve Karadeniz b\u00f6lgelerinde Ermenistan’\u0131n her b\u00f6lgesinde Ta\u015fnak Ermenileri taraf\u0131ndan T\u00fcrk soyk\u0131r\u0131m\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir .<\/p>\n
Erivan Vilayeti’nde (1918’den sonra Ermenistan Cumhuriyeti) 1918-1920 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, Ta\u015fnak H\u00fck\u00fcmeti ve Ta\u015fnak Ordusu taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilen “T\u00fcrk Soyk\u0131r\u0131m\u0131” esnas\u0131nda \u015fimdiki Ermenistan b\u00f6lgesinde ya\u015fayan 575 bin T\u00fcrk’ten 565 bini soyk\u0131r\u0131ma ve s\u00fcrg\u00fcnlere maruz kalm\u0131\u015ft\u0131r . Bu rakam\u0131 Ermeni ara\u015ft\u0131rmac\u0131s\u0131 Zevan Korkodyan’\u0131n kendisi “Sovyet Ermenistan\u0131’n\u0131n Ahalisi son y\u00fczy\u0131lda 1831-1931” adl\u0131, Erivan’da, 1932’de, Ermenice olarak yay\u0131nlanan eserinde tasdik etmektedir. Z.Korkodyan’\u0131n tespitlerine g\u00f6re; Sovyet Ermenistan H\u00fck\u00fcmeti’ne Ta\u015fnaklardan toplam 10 binden biraz fazla T\u00fcrk kalm\u0131\u015ft\u0131r .<\/p>\n
Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 \u00f6ncesinde (1914) Erivan Vilayeti’nin T\u00fcrk ve Ermeniler dahil toplam n\u00fcfusu 1.014.255’tir. 1914-1919 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda T\u00fcrkiye’den Erivan Vilayeti’ne 300 bin Ermeni gelmi\u015ftir . Bu rakam\u0131 \u00fcstteki rakama ilave etti\u011fimizde 1.314.255 etmektedir. Bu y\u0131llar aras\u0131 bu n\u00fcfustaki do\u011fal art\u0131\u015f\u0131 da hesaba ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda 1922 y\u0131l\u0131na geldi\u011finde Erivan Vilayeti’nin n\u00fcfusu 1.400.000 civar\u0131nda olmas\u0131 gerekir.<\/p>\n
Ancak Sovyet Ermenistan\u0131’n\u0131n 1922’de yapt\u0131\u011f\u0131 n\u00fcfus say\u0131m\u0131nda b\u00fct\u00fcn Ermenistan’daki n\u00fcfus 772.052’dir . Aradaki fark 600 binden fazlad\u0131r. Bu durum dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrklerin ne kadar b\u00fcy\u00fck bir soyk\u0131r\u0131ma maruz kald\u0131klar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.
\nErmenistan’da Sovyet hakimiyetinin kurulmas\u0131 ve T\u00fcrkiye ile yap\u0131lan Kars Antla\u015fmas\u0131 sonras\u0131nda, Ermenistan Sovyet Cumhuriyeti’nin te\u015febb\u00fcs\u00fc ile daha \u00f6nceden Ermeni Ta\u015fnak zulm\u00fcnden \u0130ran ve Azerbaycan’a g\u00f6\u00e7en T\u00fcrklerden 60.000 ki\u015fi Ermenistan’daki ata topraklar\u0131na d\u00f6nm\u00fc\u015flerdir. Bunlar\u0131n gelmesi ile Ermenistan’da 1922 y\u0131l\u0131ndaki T\u00fcrk n\u00fcfusu 72.596’ya ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r . Bu say\u0131 1926’da 84.717’ye, 1939’da ise 130.800’e y\u00fckselmi\u015ftir .<\/p>\n
Ermenistan’da ya\u015fayan T\u00fcrkler i\u00e7in 70 y\u0131ll\u0131k Sovyet d\u00f6neminde de ac\u0131l\u0131 g\u00fcnler sona ermemi\u015ftir. 1948-1953 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Stalin, Harutyunov ve Mikoyan \u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fc Ermenistan’da ya\u015fayan T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 bir s\u0131ra bask\u0131 tedbirleri uygulam\u0131\u015f ve binlerce T\u00fcrk bu topraklardan ba\u015fka yerlere s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. En son Ermenistan 1988’de ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 etnik temizleme politikas\u0131 sonucunda, 1988-1990 y\u0131lar\u0131 aras\u0131nda 200 binden fazla T\u00fcrk’\u00fc Ermenistan’dan s\u00fcrg\u00fcn etmi\u015ftir .<\/p>\n
1827’de n\u00fcfusunun hemen hemen tamam\u0131 T\u00fcrk olan bug\u00fcnk\u00fc Ermenistan arazisinde, yukar\u0131da belirtilen s\u00fcre\u00e7te, soyk\u0131r\u0131m ve g\u00f6\u00e7 ettirmeler sonucunda 1990 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde bir tek T\u00fcrk dahi b\u0131rak\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. 1827’de Ruslar\u0131n b\u00f6lgeyi istilas\u0131ndan \u00f6nce 25 bin civar\u0131nda Ermeni’nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u015fimdiki Ermenistan Devleti arazisinde bug\u00fcn yaln\u0131z Ermeniler ve Yezidi K\u00fcrtler ya\u015famaktad\u0131r. Bu da ge\u00e7en 163 y\u0131l esnas\u0131nda b\u00f6lgenin demografik yap\u0131s\u0131n\u0131n tamam\u0131yla de\u011fi\u015ftirildi\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n
Yavuz Aslan<\/p>\n
* Atat\u00fcrk \u00dcniversitesi Fen-Edebiyat Fak\u00fcltesi Tarih B\u00f6l\u00fcm\u00fc<\/p>\n