Փաստաթղթեր

Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ Հեյդար Ալիևի ԱՊՀ Երկրների ղեկավարների խորհրդի ժողովում արած հայտարարությունից 24 դեկտեմբերի 1993 թ.

…Լեռնային Ղարաբաղի տարածաշրջանում ապրող և առանձին որևէ պահանջ չունեցող 100 հազարից ավել հայերը  չեն կարող ռազմական գործողություններ իրականացնել 7 մլն բնակիչ ունեցող երկրի հանդեպ և օկուպացնել նրա տարածքների 20 տոկոսը:  Հանրապետության Լեռնային Ղարաբաղի տարածաշրջանի 50 հազար ադրբեջանցի բակչության իրավունքները ժխտելու ջանքեր են արվում: Էթնիկական մաքրազտման արդյունքում  նրանք ամբողջությամբ վտարվել են Շուշայի, Խոջալուի, Խոջավենդի, Հադրութի և Աղդերեյի շրջաններից

Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահի հայտարարությունը-12 մայիսի 1995 թ.

Չնայած Ադրբեջանի Հանրապետությանը պարտադրված պատերազմի ծանր հետևանքներին,  հանրապետության քսան տոկոսից ավել տարածքների օկուպացմանը, մեկ միլիոնից ավել ադրբեջանցիների՝ հարազատ հողերից վտարվելուն ու փախստականների վիճակում գտնվելուն, մենք միշտ կողմնակից ենք եղել՝ հայ-ադրբեջանական հակամարտության խաղաղ  ճանապարհով, քաղաքական ճանապարհով  կարգավորմանը:

Իրավանը հայերին զիջելու մասին

Իրավանքաղաքի, որպեսքաղաքականկենտրոնհայերինտրվելումասինԱդրբեջանիԱզգայինԽորհրդիորոշումը: (29 մայիսի 1918 թ.): ԱնդրկովկասյանՍեյմիցրումիցհետո (26 մայիսի 1918 թ.) Հայոցազգայինխորհուրդը  ԹիֆլիսումհայտարարեցՀայաստանի (Արարատ) Հանրապետությանստեղծումը: 1918 թ. մայիսի 29-ինԹիֆլիսումանցկացվեցԱդրբեջանիԱզգայինԽորհրդիժողովը: Ժողովիթիվ 3 արձանագրությանհամաձայն, ՖեթելիխանԽոյսկինխորհրդիանդամներին  զեկույցէներկայացրել՝  Ադրբեջանական  և  ՀայկականդաշնությանտարածքներիսահմաններիհարցիվերաբերյալՀայոցազգայինխորհրդիհետտարվածբանակցություններիարդյունքներիմասին:

 Խոյսկինիրզեկույցում՝Հայկականդաշնությանստեղծմանհամար  նրանցքաղաքականկենտրոնիանհրաժեշտության, Ալեքսանդրոպոլի (ԳյումրիԹուրքիայինանցնելուցհետոմիայնԻրավանի՝նմանկենտրոնդառնալումասինտեղեկատվությունիցհետոնշելէ  Իրավանըհայերինզիջելուանհրաժեշտությունը: ԽալիլբեկԽասմամեդովը, ՄամեդՅուսիֆ  Ջաֆարովը, ԱքբերաղաՇեյխուլիսլամովը, ՄուհամմեդՄահեռամովըելութունենալովայդհարցիշուրջ, Իրավանըհայերինզիջելըանվանելենպատմականանհրաժեշտություն, անխուսափելիդժբախտություն: Այդհարցիվերաբերյալքվեարկությանարդյունքումխորհրդի 28 անդամներից 16-ըԻրավանըզիջելունկողմէքվեարկել, 1 մարդդեմ, 3 մարդձեռնպահ (նշվումէարձանագրությանմեջ):  Այսպիսով, ԱդրբեջանիԱզգայինԽորհուրդըԻրավանըհայերինզիջելումասինորոշումէընդունել: ԱդրբեջանիՀանրապետությանկառավարությանվարչապետ  ՖաթալիխանԽոյսկինմայիսի 29-ինարտաքինգործերինախարարՄամեդՀասանՀաջինսկիինգրելէ. «Մենքվերջդրեցինհայերիհետունեցածբոլորվեճերին, նրանքընդունելուենվերջնագիրըևավարտելուենպատերազմը: ՄենքԻրավանըզիջեցինքնրանց»:

ԱզգայինԽորհրդիհուլիսի 1-ինանցկացրածժողովումկրկինանգամվերանայելովայդհարցը, որոշումըբողոքարկվելէ:  ԻրավանիցեղողԽորհրդիանդամներըչէինստորագրելայդորոշումը: Ազգայինխորհուրդըորոշելէ՝առանցքննարկելուբողոքարկությունըկցելժողովիարձանագրությանը: Իրավանըհայերինզիջելումասինորոշմանընդունումը, այնհիմնավորելուհամարբերվածբոլորփաստարկներինհակառակ՝դաքաղաքականտեսանկյունիցբացարձակ  սխալորոշումէր: ՀայաստանիկառավարությունըԹիֆլիցԻրավանտեղափոխվելուցհետո, ԻրավանումևԱդրբեջանիմյուսպատմականհողերումադրբեջանցիներիհանդեպցեղասպանությունիրագործվեց: Իրավանիադրբեջանցիներըենթարկվեցինդաշնակների  (1918-20 թթ.) ևԽորհրդայինիշխանության (1920-91 թթ.) նպատակաուղղվածջարդիուտեղահանմանքաղաքականությանըԻրավանումավերվեցինադրեջանցիներինպատկանողնյութականև   մշակույթի  հուշարձանները, իրականացվեցինդրանցհայկականացմանմիջոցառումներ: 1980-ական  թթ. վերջերիցսկսած, ադրբեջանցիներըվերջնականապեսվտարավեցին  Իրավանքաղաքից:

 ԱդրբեջանիԺողովրդականՀանրապետությանհանրագիտարանԵրկուհատորով,  2-րդհատոր, Բաքու, 2005, էջ 56