Ռուսաստանի հովանավորության ներքո ցանկացած գործեր իրականացնող հայերը, չնայած Կովկասում որպես եկվոր ժողովուրդ լինելուն, այս հնագույն ու հարուստ տարածաշրջանում հիմնավորվելու, պետություն ստեղծելու համար դիմել են ամեն տեսակ խարդախության, բանսարկության ու խարդավանքի: Կարդա շարունակությունը
Մանուկ Աբեղյան-հայտնի գրականագետ, լեզվաբան, բանասեր, ակադեմիկոս. «…հայ ժողովրդի արմատները որտեղ են, երբ, ինչպես, որտեղից և ինչ ճանպարհներով են եկել այստեղ… Մենք այդ մասին ստույգ և պարզ ապացույցներ չունենք»: «Հայ գրականության պատմություն» Երևան, 1975 թ.): Կարդա շարունակությունը
1903 թ.-Եկեղեցական հողերի՝Ռուսատանի հողի ու գույքի նախարարության իրավասության տակ անցնելու մասին որոշումը վնաս հասցրեց եկեղեցուն ֆինանսավորող քաղաքական կազմակերպությունների նյութական վիճակին և պատճառ դարձավ հայկական ահաբեկչության ընդարձակմանը, հակաթուրքական, հակամահմեդական տրամադրությունների բորբոքվելուն: Կարդա շարունակությունը
Ներկայումս Հայաստանի Հանրապաետություն կոչվող Արևմտյան Ադրբեջանի տարածքների ադրբեջանական գյուղերի և շրջանների անունները հայկական անվանումներով փոխարինելը (241 գյուղ և շրջան) և ադրբեջանցի ընտանիքների հանդեպ ցուցաբերվող մյուս ժողովրդագրական ճնշումները Հայաստանի ԽՍՀ-ի ստեղծվելուց հետո, (1920-30-ական թթ.) 1988 թ. հասավ վերջնակետին: Կարդա շարունակությունը
Արևմտյան Հայաստանից՝ ներկայիս Հայաստանի տարածքից ադրբեջանցիների տեղահանման ժամանակաշրջանը սկսվել է՝ 1801 թ. Ռուսաստանի կողմից Արևելյան Վրաստանը բռնակցելու և Լոռի-Փամբակի տարածաշրջանը ռուսների ձեռքն անցնելու պահից: Կարդա շարունակությունը
1929 թ. սկզբին գրաֆ Պասկևիչ-Էրիվանսկիի կարգադրությամբ կոլեգիական ասեսոր Ի. Շոպենը հայկական նահանգում կամերալ մարդահամար է անցկացրել: Այդ մարդահամարի ձեռագրի տեսքով 20 հատորից բաղկացած արդյունքները տրվել են 1852 թ. հրատարակված՝ «Հայկական նահանգի Ռուսական կայսրության կազմի մեջ մտցնելու ժամանակաշրջանի պատմական հուշարձան» խորագրով աշխատության մեջ: Ըստ Ի. Շոպենի, Հայկական նահանգում եղել է 752 գյուղ: Դրանցից 521-ը Իրավանի գավառում, 179-ը՝ Նախչըվանի գավառում, 52-ը՝ Օրդուբադի շրջանում: Պատերազմի արդյունքում նահանգի տարածքում 359 գյուղ, այդ թվում Իրավանի գավառում 310 գյուղ, Նախչըվանի գավառում 42 գյուղ, Օրդուբադի շրջանում 6 գյուղ ավերվել է, բնակիչները փախստական են դարձել: Ուրեմն ավերված ու քանդված գյուղերի հետ մեկտեղ, Հայկական նահանգում եղել է ընդամենը 111 գյուղ: Ի. Շոպենի հաշվառումների համաձայն, մինչև խանությունների գրավվելը, Հայկական նահանգի տարածքում ապրել է մոտ 23,730 ընտանիք (Իրավանի գավառում 17,000 ընտանիք, Նախչըվանի գավառում 4,600, Օրդուբադի շրջանում 2,130 ընտանիք), միջին հաշվով, յուրաքանչյուր ընտանիքում 5 մարդ հաշվելու դեպքում, դա կազմում է 118,650 մարդ: Մարդահամարի արդյունքներով նահանգում հաշվառման մեջ եղել են 81,749 մահմեդականներ և 25,131 տեղի հայեր: Այդ մարդահամարի դրական կողմն այն է, որ առանձին բնակավայրերում ցույց է տրվում Իրանից և Թուրքիայից վերաբնակեցված հայ ընտանիքների թիվն ու նրանցով բնակեցված բնակավայրերը:
1848 թ. վերացվում է Հայկական նահանգը: Նրա փոխարեն ստեղծված Իրավանի գավառը ներառվում է Վրացա-Իմերեթական նահանգի կազմում: 1849 թ. ստեղծվում է՝ Իրավանի, Ալեքսանդրոպոլի, Նախչըվանի, Օրդուբադի և Նոր Բայազետի գավառներից բաղկացած Իրավանի նահանգը և մինչև 1917 թվականը այդ կառույցը մնում է անփոփոխ:
Վագիֆ Արզումանլի, Նազիմ Մուստաֆա «Պատմության սև էջերը», Բաքու, 1998 թ. էջ 18-24):
1918 թ. փետրվարի 23-ին ստեղծվեց Հարավային Կովկասում բարձրագույն պետական օրգան հանդիսացող Անդրկովկասյան Սեյմը: Սակայն Սեյմի կազմում եղող ադրբեջանական, վրացական և հայկական ֆրակցիաների միջև ներքին ու արտաքին քաղաքականության հիմնական հարցերի վերաբերյալ հարաբերություններում հայացքների լուրջ տարբերություն է նկատվում: 1918 թ.
Ղարաբաղի թանգարանները
Հայաստանի զինված ուժերի կողմից օկուպացված ադրբեջանական տարածքներում և հակամարտության գոտում գործել են մեր նյութական մշակութային ժառանգության կրողը հանդիսացող 31 թանգարաններ:
2009 թ. Մոսկվայի «Վոլշեբնի ֆանար» հրատարակչությունում 3000 տպաքանակով տպագրվել է 1993 թվականից այսպես կոչված «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապտության» արտաքին գործերի նախարարի խորհրդական եղող Արսեն Մելիք-Շահնազարովի հեղինակությամբ՝ «Լեռնային Ղարաբաղ. փաստեր կեղծիքի հանդեպ» (Нагорный Карабах: факты против лжи) գիրքը:
