სკვითებისსამეფო-უძველესიაღმოსავლურიისტორიულიწყაროებიიუწყებიან,რომ VII საუკუნის 70 იანწლებშიდაფუძნებულისვკითებისსამეფორამდენიმეათწლეულისმანძილზეწინააზიისსამხედრო -პოლიტიკურცხოვრებაშიმნიშვნელოვანროლსთამაშობდა.იშქუზის (სკვითების) ქვეყანამდინარემტკვრისშუადინებისადაურმიისტბისგარშემომანასტერიტორიებსშორისმდებარეპროვინციებსმოიცავდა.ჩვ.წ.ა.VI-საუკუნის 90- გაგრძელება წაიკითხე
მანების სახელს პირველად ჩვ.წ.ა. 843 წელს ასურულ მატიანეებში ვხვდებით. ასურიის და ურარტუს სახელმწიფოები ყოველთვის ცდილობდნენ ურმიის მხარის მიწების მიტაცებას,ასეთ მუდმივ საბრძოლო პირობებში მანების სახელმწიფო თავისი დამოუკიდებლობის შენარჩუნებას ცდილობდა. მანების აყვავების პერიოდი ემთხვევა ირანზუს მეფობის წლებს. მანების ქვეყანა რომელიც ჩვ.წ.ა. VIII საუკუნის დასასრულსა და VII -ე საუკუნის დასაწყისში უძველეს აღმოსავლეთში ერთ-ერთ უძლიერეს სახელმწიფოდ ჩამოყალიბდა ,ურმიის მხარის ტერიტორიებს,მდინარე გიზილუზანის ხეობის საკმაო ნაწილს და მის სამხრეთით მდებარე რეგიონებს მოიცავდა. VII-ე საუკუნის შუა წლებში მანების სახელმწიფო სუსტდება და ჩვ.წ.ა. 590 წელს მადალიელების ოკუპაციაში ექცევა. მისი დედაქალაქი იზირტუ იყო.
ისტორიული აზერბაიჯანული საელმწიფოები, ბაქო, 2012, გვ. 35.
1994 წელს საფრანგეთში ვინმე პიერ ლამეზოს ხელმძღვანელობით გამოცემულია წიგნი: „ევროპის გენეოლოგია“ ანუ „დასავლეთის ცივილიზაციის ატლასი“ (Pierre Lamaison. Généalogie de l’Europe: de la Préhistoire au XXe siècle. Atlas de la Civilisation Occiddentale. Sous la Direction de Pierre Lamaison) და მის 259-ე გვერდზე ბიჭვინთა სომხეთად არის მითითებული, წიგნში აგრეთვე ლაპარაკია ბიჭვინთის ტაძარზე. საერთოდ, მსოფლიოში მრავალი ლიტერატურა გამოდის, რომლებშიც საქართველოს ძირძველი ტერიტორიები სომხეთის ისტორიულ მიწა-წყლად არის დაფიქსირებული. ერთი შეხედვით თითქოს ამასში საგანგაშო დიდი არაფერია და ისტორიული მასალებით შეგვიძლია საწინააღმდეგო დავამტკიცოთ, თუმცა ეს ასე არ არის. გაგრძელება წაიკითხე
სომხები , რომლებიც ისტორიული ფაქტების გაყალბებითა და თვითგამორკვევის უფლებით მანიპულირებდნენ , მუდმივად ტერორიზმს მიმართავდნენ, ტერორისტებს კი ეროვნული დამოუკიდებლობისათვის მებრძოლ გმირებად ნათლავდენ და შურისმაძიებლებს უწოდებდენ. ტერორისტები სხვის მიწებს ითვისებენ, ავიწროვებენ და ანადგურებენ სომხებს რომლებიც სხვაგვარად აზროვნებენ, ვინც მათ ბინძურ საქმეებს მხარს არ უჭერდნენ აშინებდნენ და მათ გვერდზე დგომას აიძულებდნენ. გაგრძელება წაიკითხე
ლამაზი ქვის მოზაიკით მორთული ქელბეჯერის რაიონის ისტორიულ–მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი გახსნილი იქნა 1979 წელს ,რომელიც მოლლა ვალი ვიდადის ქუჩაზე მდებარეობდა. მუზეუმის ბინა მოიცავდა 900 კვ.მ. ფართს, რომელიც ერთი დერეფნის, 3 კაბინეტისა და 9 საგამოფენო დარბაზისაგან შესდგებოდა. მუზეუმს 30 ათასზე მეტი ექსპონატი ჰქონდა ,რომლებიც აგრეთვე მუზეუმში ინახებოდა. გაგრძელება წაიკითხე
19 საუკუნეში თურქეთიდან და ირანიდან ათასობით სომხური ოჯახის გადმოსახლების შემდეგ ირავანი ნელი–ნელ სომხურ ქალაქად იქცა. 1870 წელს აქ სულ 12 ათასი კაცი ცხოვრობდა , ასე ,რომ შუშაზეც კი პატარა იყო. ამ მიზეზით სომეხი ლტოლვილები სამუშაოს ბაქოში ეძებდნენ. (Lourie, Yerevan’s Phenomenon, p. 177-178). გაგრძელება წაიკითხე
1918 წლის 23 თებერვალს სამხრეთ კავკასიის პირველი მთავრობა -ამიერკავკასიის სეიმი შეიქმნა. მაგრამ სეიმის შემადგენლობაში შესულ აზერბაიჯანელ, სომეხ და ქართველ ფრაქციების შორის შიდა და გარე პოლიტიკის ძირითად საკითხებთან დაკავშირებით სერიოზული აზრთა სხვაობის არსებობა გამოაშკარავდა.
ლამაზი ქვის მოზაიკით მორთული ქელბეჯერის რაიონის ისტორიულ–მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი გახსნილი იქნა 1979 წელს ,რომელიც მოლლა ვალი ვიდადის ქუჩაზე მდებარეობდა. მუზეუმის ბინა მოიცავდა 900 კვ.მ. ფართს, რომელიც ერთი დერეფნის, 3 კაბინეტისა და 9 საგამოფენო დარბაზისაგან შესდგებოდა. მუზეუმს 30 ათასზე მეტი ექსპონატი ჰქონდა ,რომლებიც აგრეთვე მუზეუმში ინახებოდა.
1993 წლიდან „მთიანი ყარაბაღის დეფაქტო რესპუბლიკის„ საგარეო საქმეთა მინისტრის მრჩეველი არსენ მალიქ–შახნაზაროვის „მთიანი ყარაბაღის ფაქტები სიცრუის წინააღმდეგ„ (Нагорный Карабах: факты против лжи) სახელწოდების წიგნი 2009 წელს ,3000 ტირაჟით მოსკოვის ერთ–ერთ გამომცემლობა “Volşebnıy Fonar” –ში გამოიცა .
