სომხების „მოსვლა„

პასკევიჩი:   “ლტოლვილთა უმრავლესობას, განსაკუთრებით კი ღარიბებს ყარაბაღში გადასახლება უნდოდათ…“

paskevich-ivan-fedorovich

სომხების ირანიდან გადმოსახლების მთავარი მიზანი  რუსეთის აზერბაიჯანელებით დასახლებული ტერიტორიების „გაქრისტიანება„ , ანუ უფრო სწორად  „გასომხება„ იყო. XIX საუკუნის  30–იანი წლების  დასაწყისში „ამიერკავკაიის „ადმინისტრაციული   შემადგენლობის „ განსაზღვრისათვის  სენატორების პ.ი.კუტიაისოვისა  და ი.ი. მეჩნიკოვის  ამ ტერიტორიაზე ჩამოსვლა   სწორედ რომ, ამ მიზანს ემსახურებოდა. მათ სურდათ  „ამ რეგიონში   მცხოვრებნი  მართმადიდებლური რელიგიით   განემსჭვალათ  და  გამაცოცხლებელი  ჯვარი  ისლამის  ნანგრევებზე აეღორძინებინათ“ ,რისთვისაც  „ ამ ტერიტორიის მაცხოვრებლებს  „სთავაზობდნენ„ –აიძულებდნენ,რომ რუსულად ეგრძნოთ, ეფიქრათ და  ელაპარაკათ “,

რუსეთის ბატონობამდე  სომხები აქ არასოდეს  უმრავლესობას არ წარმოადგენდნენ

Эриванское ханство boyuk

სომხეთის პრეზიდენტმა  სერჟ სარქისიანმა  სრულიად სასცილო,  ყოველივე მეცნიერულ და  ისტორიულ  ფაქტებს მოკლებული  განცხადება გააკეთა. მისი თქმით  ყარაბაღის მოსახლეობა  ათასწლების მანძილზე „მხოლოდ სომხებისაგან„ , შესდგებოდა „თურქულ–მუსლიმანურმა„  ტომებმა   კი  მხოლოდ XVIII  საუკუნის  მეორე ნახევარში იწყეს  აქ გადმოსახლება .

სამუელ ვიმსი :„რუსებმა თავიაანთი გეოპოლიტიკური ინტერესებისათვის კავკასიაში დემოგრაფიული ცვლილებები გაატარეს„

samuel weems

…რუსეთმა 1826 წელს კავკასიის მიერთების პროცესი წამოიწყო.იმ დროის რუსული დოკუმენტების საფუძველზე  ყარაბაღში 90 ათასი კაცი ცხოვრობდა.  იქ ერთი დიდი ქალაქი და 600 სოფელი  იყო და მათგან მხოლოდ 150 –ში  ცხოვრობდნენ სომხები. მეცხრამეტე საუკუნის დასასრულს  აღნიშნული ტერიტორიებიდან ადგილობრივი მოსახლეობის იძულებით  გადასახლების შედეგად    მათი ადგილ–მამულები  სომხებს დარჩათ და  ამ მიწების ძირითად მაცხოვრებლებად იქცნენ.1823–1830 წლებში  რუსებმა აღნიშნულ  მიწებზე 130 ათასზე მეტი სომეხი  გადმოასახლეს და მათ ადგილობრივთა  სახლ–კარი,მიწები დაურიგეს იმ მიზნით,რომ ისინი რუსეთის იმპერიას  მხარს დაუჭერდნენ.

მეცნიერები ფარდას ხდიან სომხურ სიცრუეს 

   სომხები, რომელთაც თავიაანთი ზრახვები  რუსეთის მხარდაჭერით განახორციელს ,   მიუხედეავად იმისა რომ კავკასიაში ჩამოსულნი არიან, ამ  უძველეს და  მდიდარ ტერიტორიაზე დამკვიდრებისა და სახელმწიფოს შექმნის მიზნით  მრავალ გვარ თაღლითობას და სიცრუეს მიჰყეს ხელი.

 ამის შესახებ  რუსი ისტორიკოსები ი. დიაკონოვი და ნ. შავროვი  ასე წერდნენ: „ უძველესი სომხები, დაახლოებით ჩვენს ერამდე  პირველ ათწლეულში, მდინარე ფარათის  ზედა  ხეობაში  გამოჩნდნენ.( ი.დიაკოვი , სომეხი ხალხის პირველად ისტორია,ერევანი 1968 ,237 გვ.)

 “XX საუკუნის დასაწყისში ამიერკავკასიაში მცხოვრებ  1 მლნ. 300.000 სომეხისაგან  1 მილიონზე მეტი ამ რაიონის მკვიდრნი არ იყვნენ :ისინი ჩვენს მიერ იყვნენ ჩამოსახლებულნი.„ (ნ.შავროვი ამიერკავკასია რუსული ინტერესებისათვის ახალი  საფრთხე. სანქტ–პეტერბურგი 1911,61 გვ.)

 „სომხები,ძირითადად მუსლიმანი  მემამულეების მიწებზე იყვნენ დასახლებულნი„ – წერდა   დრამატურგი და დიპლომატი ა.გრიბოედოვი  თავის  „  სომხების ირანში ჩვენს  მხარეებში გადმოსახლება – შესახებ ჩანაწერები„ (ა.გრიბოედოვი  რჩეული თხზულებები  , II c., მოსკოვი , 1977, გვ.. 399-444).

 ის რომ სომხები კავკასიაში აბორიგენებად არ გვევლინებიან  ,თავის დროზე  ამის შესახებ  თვით სომეხი მეცნიერებიც წერდნენ.

ისტორიკოსი ბ. იშხანიანი  თავის ნაწარმოებში „კავასიელი  ხალხი„  წერს:  ანტიკურ ხანაში სომხების სამშობლო –დიდი სასომხეთი  მცირე აზიაში, ანუ რუსეთის გაპირა ტერიტორიაზე  მდებარეობდა„ (ბ. იშხანიანი .კავკასიელი ხალხი. 1916, გვ.18 )ჰ

 ყურადღება მივაქციოთ ცნობილი  მეცნიერის,  საბჭოთა სომხეთის  მეცნიერებათა აკადემიის  პირველი პრეზიდენტის ი. ორბელიანის  შენიშვნას:„ ახლანდელი ყარაბაღი  შუა საუკუნეებში ალბანეთის ერთი ნაწილი იყო, შემდეგ სომეხმა ფეოდალებმა იგდეს ხელთ“ (ი. ორბელიანი, რჩეული თხზულებები,ერევანი,1963, გვ.358)

 სომხების ვინაობისა და   ფორმირების შესახებ  უფრო ზუსტად  სწერს სომეხი  მეცნიერი  მანუკ აბეგიანი :„ სომეხი ხალხის  წარმოშობის, როდის და საიდან ,რა გზით ჩამოვიდნენ აქ (ერევანის მიწებზე) ,  ვინ იყვნენ უწინ და რომელ ტომებს განეკუთვნებოდნენ, მის ენაზე   და  ეთნიკურ შემადგენლობაზე ვინ როგორი გავლენა იქონია? ჩვენ ,ამისი დამადასტურებელი არავითარი  ნათელი და ზუსტი მტკიცებულობები არ გაგვაჩნია.„ (მ. აბეგიანი, სომხური ლიტერატურის ისტორია,ერევანი,1975 ,გვ.11)

 (ვ.არზუმანლი, ვ. ჰაბიბოღლი, ქ. მუხტაროვი „1918 წ. ხოცვა“)

სომხების “ ჩამოსახლება“ –ქრონიკა

 

1813 წლის 12 ოქტომბერი –რუსეთ–ირანის ომში ,რომელიც   1804-1813 წლებში მიმდინარეობდა,   რუსეთის გამარჯვებამ  და  „გულისტანის ხელშეკრულებამ„ რომელმაც აზერბაიჯანი ორ ნაწილად გახლიჩა, სომხების ჩრდილოეთ  აზერბაიჯანში გადმოსახლება განაპირობა .