1991 წლის 18 ოქტომბერს „დამოუკიდებლობის შესახებ “ საკონსტიტუციო აქტის მიღებით XX საუკუნის აზერბაიჯანის ახალი ისტორია დაიწყო.ამ პერიოდში ჯერ სსრკ-ს ,შემდეგ კი რუსეთის სამხედრო-პოლიტიკური წრეების დახმარებით სომხეთმა აზერბაიჯანის წინააღმდეგ სამხედრო ოპერაციები განახორციელა. აზერბაიჯანის მაშინდელი მთავრობის უპრინციპობა ქვეყნის ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ინტერესებს, სუვერენული სახელმწიფოს უფლებების უზრუნველყოფას არ პასუხობდა. გაგრძელება წაიკითხე
1920 წლის 28 აპრილს საბჭოთა რუსეთის შემოჭრის შედეგად დამხობილი აზერბაიჯანის სახალხო ჯუმურიეთის დამოუკიდებელი რესპუბლიკის ტერიტორიაზე აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა გამოცხადდა(აზერბაიჯანის სსრ). გაგრძელება წაიკითხე
XVI საუკუნეშიაზერბაიჯანისეფავიტთასახელმწიფოს
(1501-1736) საზოგადოებრივ-ეკონომიკური, პოლიტიკური,კულტურული და იდეოლოგიური ცენტრი იყო. გაგრძელება წაიკითხე
გარაგოინლუსსახელმწიფო – ოღუზურიტომისწარმომადგენლებიგარაგოინელები ,რომლებიც
ჯერკიდევ VI-VII საუკუნეებშიაქტიურმონაწილეობასიღებდნეაზერბაიჯანელიხალხისფორმირებაში , ამსახელმწიფოსსამხედრო-პოლიტიკურცხოვრებაშიაქტიურადმოღვაწეობდნენ.1408 წლისგაზაფხულზეაზერბაიჯანისყარაგოინელთაგაერთიანებულიტომებისმეთაურმაყარაიუსიფმათემურიანებისლაშქარიდაამარცხადააზერბაიჯანისმიწებიდანგანდევნა. ამდროს, აზერბაიჯანისხელისუფლებისხელშიჩასაგდებადგარაიუსიფსადაჯალაირისულთანახმედსშორისბრძოლადაიწყო. 1410 წლისაგვისტოსთვეშიგარაიუსიფმათაბრიზისმახლობლადსულთანახმედზეგაიმარჯვა, განადევნინაიგიდამოგვიანებითკიჩამოახრჩობინა. მტკვრისსამხრეთითაზერბაიჯანისმიწებზეახალიაზერბაიჯანული
სახელმწიფოშეიქმნა-გარაგოინლუსსახელმწიფო(1410-1467). გარაგონლუსსახელმწიფოსსატახტოქალაქითაბრიზიიყო.
სხვადასხვაპერიოდშიაზერბაიჯანისსამხრეთნაწილთანერთადსაქართველოსერთინაწილი, სომხეთის, ქურთისტანის,ერაყისდადასავლეთირანისერთინაწილიგარაგოინლუსსახელმწიფოს
შემადგენლობაშიშედიოდა. აზერბაიჯანისგარაგოინლუსსახელმწიფო 1467 წლისბოლოსდაიშალადამისიადგილიახალმაპოლიტიკურმაწყობილებამ -უზუნჰასანაღგოინლუსსახელმწიფომდაიკავა.
ისტორიული აზერბაიჯანული საელმწიფოები,ბაქო, 2012, გვ. 118
აღგოინლუსსახელმწიფო – აღგოინელები VI საუკუნისდასასრულსადა VII საუკუნისდასაწყისშიკავკასიისმთავარმთებსადამდინარეარაზსშორისმდებარეტერიტორიებზემოსახლეობდნენ. ამტომისერთინაწილიმცირეაზიისაღმოსავლეთით (აღმოსავლეთანადოლუ),
დიარბექირშიდაერაყშიციყოდამკვიდრებული. 1453 წელსმამაციმხედართმთავრისდაბრძენისახელმწიფომოღვაწისუზუნჰასანისხელისუფლებაშიმოსვლითაღგოინლუსტომისგაერთიანებულისახელმწიფო,რომლისსატახტოქალაქიდიარბაქირიიყო, კიდევუფროგაძლიერდა. 1467 წელსუზუნჰასანმაგარაგოინლუსსახელმწიფოსარსებობასბოლომოუღო. 1468 წელსგარაგოინლუსსახელმწიფოსმთელიტერიტორიებიხელშიჩაიგდოდადედაქალაქიდიარბექირიდანთებრიზშიგადაიტანა.
მოპოვებულიბრწყინვალეგამარჯვებებისშედეგადმოკლედროისმანძილზეუზუნჰასანმამტკვრისსამხრეთითმდებარეაზერბაიჯანისმიწებიდადიარბექირისგარდაკიდევდასავლეთაზერბაიჯანი, ქურთისტანი, საქართველოსერთინაწილითბილისისჩათვლით ,ირანისდიდინაწილიდაერაყიაღგოინუსსახელმწიფოს (1468-1501) შეუერთა. უზუნჰასანმა
ხორასანიდანხმელთაშუაზღვისსანაპიროზემდებარეყარამანისსახანომდეგადაჭიმულიდიდიიმპერიაშექმნა. უზუნჰასანისხელისუფლებისწლებშიაღგოინლუსსახელმწიფოახლოდაშუააღმოსავლეთისერთ-ერთყველაზეძლიერსახელმწიფოდიქცა. უზუნჰასანისსიკვდილისშემდეგაღგოინლუსსახელმწიფომშიდაშუღლისშედეგადნელინელგაპარტახებაიწყო.1499 წელსაღგოინლუსსახელმწიფოორნაწილადგაიხლიჩადა 1501 წელსთავისიადგილიუზუნჰასანისშვილიშვილისისმაილისმიერ
შექმნილსეფავიტურ-ყიზილბაშურსახელმწიფოსდაუთმო.
ისტორიული აზერბაიჯანული საელმწიფოები,ბაქო, 2012, გვ. 119
შადდადებისსახელმწიფო-შადდადთადინასტია,რომელიცაზერბაიჯანისდარამოდენიმემეზობელისახელმწიფოსსამხედრო-პოლიტიკურისტორიაშიაქტიურადმონაწილეობდა,X საუკუნისნახევრიდანმოყოლებული XII საუკუნისდასასრულამდესამხერეთკავკასიისგანჯის,ნახჭივნის,დვინისდაანისსახანოებისხელისუფლებასუდგასათავეში.951 წელსსალართასახელმწიფოებშიშექმნილიმძიმემდგომარეობითისარგებლესრაქურთულიწარმომავლობისშადდადთადინასტიისფუძემდებელმამუჰამედიბნშადდათ
იბნგურთაგმა, შემდეგკიმისმავაჟიშვილებმააბულჰასანალილაშქარიმდაფაზილმასალარებისბატონობისქვეშმყოფიმიწებისათვისბრძოლაგააძლიერეს.
971 წელსლაშქარიმ,იმდროსსალართასამსახურშიმყოფიძმისფაზილისაქტიურობისშედეგადხელშიჩაიგდოგანჯისბატონობა. ამითსაფუძველიდაედოშადდადთასახელმწიფოს,რომლისცენტრიცგანჯაიყო.სალარისხელისუფლისიბრაჰიმისმიერგანჯისწარუმატებელიალყისშედეგადდადებულიხელშეკრულებამიზეზიგახდაიმისა,რომარრანისსაკმაონაწილი (ბარდა,შამქირი,ნახჭივანიდა
სხ.) შადდადელთახელშიგადასულიყო.1075 წელსსელჯუკებმაბოლომოუღესშადდათებისსახელმწიფოსარსებობას.
ისტორიული აზერბაიჯანული საელმწიფოები,ბაქო, 2012, გვ. 97.
(პირველი დემოგრაფიული ეტიუდი)
ფუად ბაბაევი, პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფილოსოფიის დოქტორი
ხალხში „რუსეთად„ წოდებულ რუსეთის ფედერაციაში მრავალი აზერბაიჯანელი მოქალაქეა.მათი რიცხვი ყოველ დღე მატულობს. და თანაც ეს ტენდენცია მრავალი წელია რაც გრძელდება.
მაგალითად ,ჩვენთვის არც ისე შორეულ წარსულში 1959 წელს რუსეთის ფედერაციის მოსახლეობის სულ 0.1 პროცენტს შეადგენდნენ აზერბაიჯანელები,1989 წელს ეს ციფრი 0.2 პროცენტამდე გაიზარდა, ახალი ათასწლეულის მეორე წელს რუსეთის მოსახლეობის 0,4 პროცენტს აზერბაიჯანელები შეადგენდნენ.
რაოდენობრივად ასეთი ციფრობრებია: 1959 წელს –71 000 კაცი,1989 წელს–336 000 და 2002 წელს –621 000 კაცი .
მინდა შევნიშნო,რომ აღნიშნული ციფრები რუსეთის ფედერაციის მოქალაქეებს ეხება.
მაშ სომხების მხრივ როგორაა საქმე?
1959 წ.–256 000 კაცი (მოსახლეობის 0.2 %)
1989 წ.–532 000 კაცი ( მოსახლეობის 0.4 %)
2002 წ.– 1 130 000 კაცი (მოსახლეობის 0.8%)
მინდა განსაკუთრებულად ავღნიშნო,რომ რუსეთის ფედერაციის მოსახლეობის საერთო რაოდენობას თუ მიღებთ მხედველობაში ,რუსების წილი თანდათან მცირდება.
თუ 1959 წელს ფედერაციის მოსახლეობის 83 % რუსები შეადგენდნენ ,1989 წელს ეს რიცხვი 81.5% –დე შდაეცა, 2002 წელს კი 79.8 %–ს შეადგენდა.
წყარო:
ფუად ბაბაევი
პოლიტიკურ მენიერებათა ფილოსოფიის დოქტორი
1918 წლის 23 თებერვალს სამხრეთ კავკასიის პირველი მთავრობა -ამიერკავკასიის სეიმი შეიქმნა. მაგრამ სეიმის შემადგენლობაში შესულ აზერბაიჯანელ, სომეხ და ქართველ ფრაქციების შორის შიდა და გარე პოლიტიკის ძირითად საკითხებთან დაკავშირებით სერიოზული აზრთა სხვაობის არსებობა გამოაშკარავდა.
ლამაზი ქვის მოზაიკით მორთული ქელბეჯერის რაიონის ისტორიულ–მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი გახსნილი იქნა 1979 წელს ,რომელიც მოლლა ვალი ვიდადის ქუჩაზე მდებარეობდა. მუზეუმის ბინა მოიცავდა 900 კვ.მ. ფართს, რომელიც ერთი დერეფნის, 3 კაბინეტისა და 9 საგამოფენო დარბაზისაგან შესდგებოდა. მუზეუმს 30 ათასზე მეტი ექსპონატი ჰქონდა ,რომლებიც აგრეთვე მუზეუმში ინახებოდა.
1993 წლიდან „მთიანი ყარაბაღის დეფაქტო რესპუბლიკის„ საგარეო საქმეთა მინისტრის მრჩეველი არსენ მალიქ–შახნაზაროვის „მთიანი ყარაბაღის ფაქტები სიცრუის წინააღმდეგ„ (Нагорный Карабах: факты против лжи) სახელწოდების წიგნი 2009 წელს ,3000 ტირაჟით მოსკოვის ერთ–ერთ გამომცემლობა “Volşebnıy Fonar” –ში გამოიცა .
