მადას(მიდიას) სამეფო–მადელთასათემოკავშირიმანასაღმოსავლეთდასამხრეთ-აღმოსავლეთითმდებარეპროვინციებშიიყოფორმირებული.ჩვ.წ.ა VII -ესაუკუნის 70-იანწლებშიკაშტარიტისმეთაურობითგანხორციელებულისახალხოაჯანყებისშედეგადასურიელებიმადასპროვინციებიდანმთლიანადიქნნენგანდევნილნიდააქმადასსამეფოწარმოიშვა. გაგრძელება წაიკითხე
სომხები, რომელთაც თავიაანთი ზრახვები რუსეთის მხარდაჭერით განახორციელს , მიუხედეავად იმისა რომ კავკასიაში ჩამოსულნი არიან, ამ უძველეს და მდიდარ ტერიტორიაზე დამკვიდრებისა და სახელმწიფოს შექმნის მიზნით მრავალ გვარ თაღლითობას და სიცრუეს მიჰყეს ხელი.
ამის შესახებ რუსი ისტორიკოსები ი. დიაკონოვი და ნ. შავროვი ასე წერდნენ: „ უძველესი სომხები, დაახლოებით ჩვენს ერამდე პირველ ათწლეულში, მდინარე ფარათის ზედა ხეობაში გამოჩნდნენ.( ი.დიაკოვი , სომეხი ხალხის პირველად ისტორია,ერევანი 1968 ,237 გვ.)
“XX საუკუნის დასაწყისში ამიერკავკასიაში მცხოვრებ 1 მლნ. 300.000 სომეხისაგან 1 მილიონზე მეტი ამ რაიონის მკვიდრნი არ იყვნენ :ისინი ჩვენს მიერ იყვნენ ჩამოსახლებულნი.„ (ნ.შავროვი ამიერკავკასია რუსული ინტერესებისათვის ახალი საფრთხე. სანქტ–პეტერბურგი 1911,61 გვ.)
„სომხები,ძირითადად მუსლიმანი მემამულეების მიწებზე იყვნენ დასახლებულნი„ – წერდა დრამატურგი და დიპლომატი ა.გრიბოედოვი თავის „ სომხების ირანში ჩვენს მხარეებში გადმოსახლება – შესახებ ჩანაწერები„ (ა.გრიბოედოვი რჩეული თხზულებები , II c., მოსკოვი , 1977, გვ.. 399-444).
ის რომ სომხები კავკასიაში აბორიგენებად არ გვევლინებიან ,თავის დროზე ამის შესახებ თვით სომეხი მეცნიერებიც წერდნენ.
ისტორიკოსი ბ. იშხანიანი თავის ნაწარმოებში „კავასიელი ხალხი„ წერს: ანტიკურ ხანაში სომხების სამშობლო –დიდი სასომხეთი მცირე აზიაში, ანუ რუსეთის გაპირა ტერიტორიაზე მდებარეობდა„ (ბ. იშხანიანი .კავკასიელი ხალხი. 1916, გვ.18 )ჰ
ყურადღება მივაქციოთ ცნობილი მეცნიერის, საბჭოთა სომხეთის მეცნიერებათა აკადემიის პირველი პრეზიდენტის ი. ორბელიანის შენიშვნას:„ ახლანდელი ყარაბაღი შუა საუკუნეებში ალბანეთის ერთი ნაწილი იყო, შემდეგ სომეხმა ფეოდალებმა იგდეს ხელთ“ (ი. ორბელიანი, რჩეული თხზულებები,ერევანი,1963, გვ.358)
სომხების ვინაობისა და ფორმირების შესახებ უფრო ზუსტად სწერს სომეხი მეცნიერი მანუკ აბეგიანი :„ სომეხი ხალხის წარმოშობის, როდის და საიდან ,რა გზით ჩამოვიდნენ აქ (ერევანის მიწებზე) , ვინ იყვნენ უწინ და რომელ ტომებს განეკუთვნებოდნენ, მის ენაზე და ეთნიკურ შემადგენლობაზე ვინ როგორი გავლენა იქონია? ჩვენ ,ამისი დამადასტურებელი არავითარი ნათელი და ზუსტი მტკიცებულობები არ გაგვაჩნია.„ (მ. აბეგიანი, სომხური ლიტერატურის ისტორია,ერევანი,1975 ,გვ.11)
(ვ.არზუმანლი, ვ. ჰაბიბოღლი, ქ. მუხტაროვი „1918 წ. ხოცვა“)
შუშის რაიონი – აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ერთ–ერთი ადმინისტრაციული რაიონია. შეიქმნა 1930 წელს. 1963 წელს გაუქმდა და მისი ტერიტორია ხანქენდის რაიონს ( 1978 წლიდან ასკერენის რაიონი) გადაეცა.1965 წელს კვლავ დამოუკიდებელი რაიონი გახდა. მცირე კავკასიაში , ყარაბაღის ციკლის მთების ტერიტორიაზე მდებარეობს , ფართობი 290 კმ 2, მოსახლეობა 26.7 ათასი კაცი (01.01.2006). რაიონის ცენტრი ქალაქი შუშა.
რაიონის შემადგენლობაში შედის ქალაქი შუშა, დაბა თურშუ და მალიბალი, სოფლები იუხარი გუჩულარი,ხალფალი,დუქანლარი,ზამანპაიესი,შუშული,მირზალარი,გაიბალი,ლაჩინლარი,შირლანი,ჩაიქენდი,ფაშალარი,მამიშლარი,ხანალი,იმამგულილარი,ჯამილლარი,საფიხანლარი,ხანლიგფაია,.ალლაგულილარი, ბოიქ გალადარა,ქიჩიქ გალადარა,გოთალა,ონვერსტი,ზარისლი,ნაბილარი,სარიბაბა,დაშალთი,ნაღილარი,ხუდავერდილარი.
რელიეფი მთიანია, ყველაზე მაღალი მთაა ბოიქ ქირსის მთა(2725 მ.) ძირითადად გავრცელებულია თაბაშირის ქანები. აქ არის საამშენებლო მასალების სასარგებლო წიაღისეული და მინერალური წყლები (თურშუ,სირლანი).ზაფხული მშრალი და თბილი,ზამთარი კი მშრალი და ცივი კლიმატით გამოირჩევა .იანვარში საშუალო ტემპერატურა 4°C-დან -l°C-მდე, ივლისში კი 16-19°C-ია. წლიური ნალექი 700-800 მმ. მის ტერიტორიაზე მიედინება მდინარე გარგარი. გავრცელებულია ყავისფერი მთა–ტყის, რუხისფერი მთა–ტყის ,მთის მდელოს ტიპის მიწები . მაღალმთიან მიდამოებს ალპური და სუბალპური მდელოები ფარავენ. დაბალ მთიან ადგილებისა და ტყის კალთებზე განადგურებული ტყის ნაცვლად მდელოები და ქსეროფიტული ბუჩქებია გავრცელებული. ცხოველები: დათვი, მგელი, მელა, ნაცრისფერი კურდღელი და შველი და სხ.ბინადრობს. ფრინველები: გვრიტი, ხოხობი და სხ.
რაიონში ძირითადი ადგილი უკავია მეცხოველეობას.
რაიონში 24 საერთო საშუალო სკოლა ,6 სკოლის გარე საგანმანათლებლო დაწესებულება,სამედიცინო სკოლა,8 მუსიკალური სკოლა, კულტურულ საგანმანათლებლო ტექნიკუმი, სოფლის მეურნეობის ტექნიკუმი,, კულტურის ცენტრი, კინოთეატრი, 5 მუზეუმები, სამხატვრო გალერეა, კლუბი, ბიბლიოთეკა, ცენტრალურ რაიონული საავადმყოფო, სოფლის 2 საავადმყოფო, 11 საფელშერო– საბებიო პუნქტი, სანიტარიული და ეპიდემიოლოგიური სადგური, ბავშვთა სანატორიუმი , პირველადი სამედიცინო დახმარების სადგური, ქალაქის პოლიკლინიკა, სტომატოლოგიური კლინიკებია .
რაიონში სახელმწიფოს მიერ. 248 ისტორიული ძეგლია დაცული
1992 წლის 8 მაისს სომეხთა სამხედრო გაერთიანების მიერ ოკუპირებულ იქნა.
აზერბაიჯანის ეროვნული ენციკლოპედია ,ტომი 25 , ტომი,” აზერბაიჯანი ,” ბაქო, 2007, გვ. 872
ზანგილანის რაიონი აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ერ–ერთი ადმინიტრაციული რაიონია. დაარსებულია 1930 წელს . მდებარეობს მცირე კავკასიის სამხრეთ–აღმოსავლეთით ,მდინარე არაქსის მარცხენა სანაპიროზე,ესაზღვრება ირანის ისლამური რესპუბლიკას . ტერიტორია 707 კმ2. მოსახლეობა 37.4 ათასი კაცია ( 01.01.2006) რაიონული ცენტრი ქალაქი ზანგილანი .
რაიონში შედის ქალაქი ზანგილანი და სოფლები აღ ოიუგი,მინჯივანი,ბართაზი, აღბანდი,ჰაქარი,შარაქანის დასახლება და მალათქეშინი,გენლიქი, ბეშდალი,ქეჩიქლი,ბართაზი,გარგოლი,ორდექლი,გარაგოზლი,გარადერა,ჩოფედარა,ბაჰარლი,სობუ,დელლექლი,რაზდარა,ქოლლუგიშლაგი,სათარიზი,მაშადიისმაილლი,ზანგილანი,იჩარი მუშლანი,მალიქლი,გირაგ მუშლანი,უდგონი, იენიქენდი, რაბანდა,სარილი,ხუმარლი, ჰაჯალლი, შარიფანი,მუღანლი, ხურამა,მამედბეკლი,ბაბალი,ზარნალი, ჰავალი,აშაღა იემაზლი,ორთა იემაზლი, იუხარი იემაზლი,, სარილი ხაშთაბი,გუიდარა ხაშთაბი,ისკენდერბეკლი,აღბიზი,აღაქიშილერი,ვეჟნალი,მუღანლი,ალადინი, დარა გილათაღი,შამლი,მირზაჰასანლი, ბურუნლუ, სეიდლერი,შაიფლი, გარაგოლი, ნაჯაფლარი,იუსიფლარი,თაღლი,ჯაჰანგირბეკლი,თურაბათი,თირი,ვალიგულუბეკლი, აღქენდი,ამირზანლი,გაზანჩი,განბარი,გუნგიშლაგი,დარალი,ბირინჯი აღალი,იქინჯი აღალი,უჩუეჯუ აღალი,ბოიქ გულათაღა, იუხარი გაიალი,, სარიგიშლაგი,ბირინჯი ალიბეკლი,იქინჯი ალიბეკლი,ვანანდლი, აშაღა გოიალი,შაფიბეკლი, ფირვეისლი და ქოსაგანი.
რაიონის რელიეფი ძირითადად დასავლეთით მთიანი,აღმოსავლეთით კი ვაკეა.აქ შეხვდებით თაბაშირის და ნეოგენურ ქანებს.სასარგებლო წიაღისეული: საამშენებლო ქვები, კირი,შავი მარმარილო,ოქრო და სხ.
რაიონის დიდი ნაწილში ზამთარი ძირითადად მშრალი იცის,თბილი კლიმატით. იანვარში საშუალო ტემპერატურა-1°C,ივლისში25°C, წლიური ნალექი 400–500 მმ–ია. რაიონის ტერიტორიაზე ჩამდინარე მდინარეები (ჰაქარი,ოხჩი)არაქსის ბასეინს განეკუთვნებიან.
ვაკიან ნაწილში და მთის ფერდობზე მთის წაბლისფერი,,მთის რუხი–ყავისფერი,მთიან ნაწილში კი ყავისფერი მთა–ტყის ნიადაგია. მცენარეული საფარს შეადგენს მშრალი სტეპური, მთის ქსეროფიტული მცენარეები, მთიან ნაწილს ბუჩქები, ფართოფოთლოვანი ტყეები, (მუხა, რცხილა და სხვ.) ბასიმჩაის ხეობაში არის უნიკალური ალვის ხის ტყეები (ბასითჩაი სახელმწიფო ბუნებრივი ნაკრძალი). ცხოველები: ირემი, გარეული ღორი, დათვი, მელა და სხვ. ფრინველი: თურაჯი, კაკაბი, როჭო და სხვ.
რაიონის ძირითადად საქმიანობას მევენახეობა, მეთამბაქეობა, მებოსტნეობა და მეცხოველეობა შეადგენს . რაიონში 2 ღვინის, პურის და ერთი საკონსერვო ქარხანაა, 2 საქსოვი კომბინატი, საამშენებლო, მარმარილოს და კირის საამქროები და სხ.
რაიონში არის 39 საერთო საშუალო სკოლა, 3 მუსიკალური სკოლა, ტექნიკუმი, ისტორიულ– მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი, 1 ბიბლიოთეკა 4 სასოფლო საავადმყოფო,4 საფელდშერო–საბებიო პუნქტი, რკინიგზის საავადმყოფო და სხ.
ისტორიულ–არქიტექტურული ძეგლები: წრიული ბურჯი (14ს.),სამარხი (1304–05 წწ)სარდაბები (13–14 სს) და სხ.
1993 წლის 29–30 ოქტომბერს სომეხთა სამხედრო დაჯგუფებების მიერ ოკუპირებულ იქნა.
აზერბაიჯანის ეროვნული ენციკლოპედია 25 ტომად,, ტლმი “ აზერბაიჯანი“, ბაქო 2007 , 875 გვ.
ქელბაჯარის რაიონიაზერბაიჯანის რესპუბლიკის ერთ–ერთი ადმინიტრაციული რაიონია. დაარსებული იქნა.1930 წელს . მდებარეობს მცირე კაკკასიის .ცენტრალურ ნაწილში. დასავლეთით სომხეთის რესპუბლიკას ესაზღვრება.ტერიტორია 3054 კმ2. მოსახლეობა 73.6 ათასი კაცია ( 01.01.2006) რაიონული ცენტრი ქალაქი ქელბაჯერი
რაიონში შედის ქალაქი ქელბაჯერი,დაბა ისტისუ და სოფლები ზიველი,ქეშთაქი,ნადირხანლი,თახთაბაში,ჰასანლიზი, გოზლი,გოზლი ქორფუ,ნარინჯლარ,ჩარაქთლარ,ლევი,აბდულლაუშაღი,გარაჯანლი,აღიათაგი, ფათალილარი,მოზქენდი,აღდაბანი,ჩაიგოვუშანი,აღჯაქენდი,ოვუჯლუ, ზაღალარი,თეზექენდი,, იენიქენდი,ალიბაირამლი,ვეზირხანა,ალმალიგი,ლაჩინი,ესრიქი, ჩობან ქერეჰმეზი,ჩორმანი,აშაღი აირიმი, , ბოიაგლი,ბაღლიფეი,ვანგი,ბაღირლი,ბაშლიბელი,შაჰქერემი,ჩოვდარი,დალგილიჩლი,ოთაგლი,დარაგიშლიგი,ბარმაგბინა,ოთგიშლაგი,დემირჩიდამი,განლიქენდი,ზარ,ვანგი,იელიჯა,ალოლარ ,ქაჰა,ჰესენლერი,არმუდლი,თექდემი,ზაილიქი,, ჰოფორლი,შეინლი,ზულფუგარლი,გარაგუნეი,ქეჩლიგაია,ისტიბულაგი,გოიდარა,აღდაში,გამიშლი,ბაღირსაგი,ჯომარდი,გარაგუნეი,ნეჯეფლილერი,ფირილერი,, ქილსელი,ალჩალი,გუშიუვასი,გილიჯლი,გუზეიჩირქინი,ალჩალი,მარჯიმაქი,აღგაია,ჩოფურლი,ბირინჯი მილლი,იქინჯი მილლი,უჩუნჯუ მილლი,,გუნეშლი,ალიქენდი,ბოიური,ალჩალი,ორთა გარაშანლი, ბაშ გარაშანლი,თათლარი, აშაღა გარაშანლი,იმამბინასი,ხოლაზეი არხასი,სარიდაში, გუნეიფაია,სეიდლერი,ჯემილლი,სუსუზლუგი,გასიმბინა,სინიგ ქილსე,ბაშქენდი,თირქეშევენდი,ზარგოლი,გაზიხანლი,გარაიბოინი,გარახანჯალლი,ჩაიქენდი, ქენდიერი,ქილსა,აშაღი ხაჩი,მიშინი,ჩაფლი,ელიასარილარი,შაფლარი, მამედუშაღი, აშაღი შურთანი, ორთა შურთანი,იუხარი შურთანი,სოიგბულაგი,თექაგაია,, ბაბაშლარი,ბოზლი,ჩირაგი,თოვლადარა,მამედსაფი,იანშაგი,ზალლარი,იანშაგბინა, დოვშანლი,ბაზარქენდი,ჰაიადი,გიზილგაია,იუხარი ორათაღი, ვანგლი,ჩორმანლი,შაჰმანსურლი, ჰეივალი, დავადაშლი, იაიჯი,იმარათ–გერვენდი,ჩაფარი,ზარდახაჩი,,ქოლათაღი, დამღალი, ჩილდარანი და მეჰმანი.
რაიონის რელიეფი ძირითადად მთიანია (მუროვდაღი,შაჰდაღი,აღმოსავლეთ გოიჩა,მიხთოქანი, ყარაბაღის მთათა ციკლი და ყარაბაღის მთების ერთი ნაწილი) ყველაზე მაღალი მთებია გამიშ დაღი (3724მ) და დოლიდაღი (3616მ.) . გავრცელებულია თაბაშირის, ნეოგენური და ანთროპოგენური ,ვულკანოგენური და ვულკანური ფენები. სასარგებლო წიაღისეული მინარალური წყლები,, ოქრო,ვერცხლი, პოლიმეტალები.საამშენებლო მასალები, და სხ. ტერიტორიის მაღალმთიან ნაწილში ზამთარი მშრალი, ცივი და მთიანი ტუნდრის კლიმატია . იანვარში საშუალო ტემპერატურა –1.0°C –იდან -3°C-–მდე მერყეობს,ივლისში+5 +20°C-ა . წლიური ნალექი 700-900 მმ,რაიონის ტერიტორიაზე მიედინება მდინარე თართარი (ზემო დინებით) და მისი შენაკადები (ლევჩაი თუთგუნჩაი და სხ.) მდინარე ბაზარჩაი რაიონის ტერიტორიაზე იღებს სათავეს. ამ ტერიტორიაზე არის შენაკადებიც, რაიონის მიწები მთა –მდელოს და რუხისფერი მთა–ტყისგან შედგება . რაიონის მცენარეულ საფარს ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილში ფართოფოთლიანი ტყეები ( მუხა, წაბლი, რცხილა), ტყე–ველის მცენარეები წარმოადგენენ, მაღალ და შუა მთიან ადგილებში კი ალპური და სუბალპური მინდვრებია გავრცელებული, .ცხოველები: ჯიხვი, მურა დათვი, გარეული ღორი,არწივი , ჯიხვი, ულარი და სხ.
ქელბეჯერის რაიონი ძირითადად სოფლის მეურნეობის რაიონია. განვითარებულია მეცხოველეობა, მეთამბაქეობა და მეფუტკრეობა. აქ არის სამრეწველო დაწესებულებები, თბილწყალ ,მინერალური წყლის ქარხნები, წყაროები და ვერცხლის ქარხანა.
რაიონში არის 114 საერთო საგანმანათლებლო სკოლა; ტექნიკური პროფესიული სასწავლებელი,ხელოვნების სკოლა, მუზეუმი,17 კლუბი, 31 ბიბლიოთეკა , ცენტრალური საავადმყოფო, საბავშვო საავადმყოფო,7 საავადმყოფო, 23 სასოფლო ამბულატორია და 75 საფელდშერო –საბებიო პუნქტი.
რაიონში არის რამდენიმე ისტორიულ– არქიტექტურული ძეგლი,ამავე დროს ალბანური ტაძრები (13–18 ს.) და სხ.
1993 წლის 2 აპრილს სომეხთა სამხედრო დაჯგუფებების მიერ ოკუპირებულ იქნა.
აზერბაიჯანის ეროვნული ენციკლოპედია 25 ტომად,, ტლმი “ აზერბაიჯანი“, ბაქო 2007 , 861 გვ.
გუბადლის რაიონი აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ერთ–ერთი ადმინიტრაციული რაიონია. დაარსებული იქნა 1933 წელს . მდებარეობს მცირე კავკასიის სამხრეთ–დასავლეთით.. დასავლეთით სომხეთის რესპუბლიკას ესაზღვრება. ტერიტორია 800 კმ2. მოსახლეობა 35.7 ათასი კაცია ( 01.01.2006) რაიონული ცენტრია ქალაქი გუბადლი.
რაიონში შედის ქალაქი გუბადლი და სოფლები გოდაქლარი,ალიგულუშაღი,მაჰმუდლი,სარიათაგი,ხანლიგი,გაიალი,ლაფაჰეირანლი,აბდალანლი,დონდარლი,დილალი მოსკანლი,სარაი,დემირჩილარი,ფოლადლი,ფარჯანი,გოიალი,ჰართისი,ხოჯამუსაგლი,,მეჰრილი,ჰალი,გაზიანი,მამარი,მოლალარი,ბალლიგაია,ჯარალი,ბოინაგარი,სალდაში,გარალარი,ქავდადიგი,,ჰუსეინუშაღი,ილიასლი,ალთინჯა,თათარი,გარაგოინლი,გიასლი,ზილანლი,ქურდმერიზლი,სელალი,მაჰრიზლი,ალაგურშაგი,მუღანლი,ჰამზალი,ჩაითუმასი,ეფენდილარი,იუსიფბეილი,ხოჯაჰანი,,თინლი,გილიჯანი,იუხარი მოლლა,აშაღი ,ზორი,აშაღა მოლლა,ხოჯამუსაგლიიუხარი ,მოლლაბურჰანი,ხოჯიკი,მერდანლი,ბალასოლთანლი,ფადარი,გარამანლი,გარაჯალლი,გარაღაჯი,გარაქიშილერი,ბაშარათი, მილანლი, ჰათი, დეშდაჰათი,არმუდლი, ჩარდაგლი, თაროვლი, ხალაჯი, აინი,გოარჩიქი,ბახტიარლი,გოიარ აბბასი,ჯილფირი,სეითასი,ნოვლი,გურჯული,დოვუდლი,გადირლი,მაზრა,ეივაზლი,თეიმურ მუსკანლი,ბალაჰასანლი,ხიდირლი,აშაღი ჯიბიქლი,იუხარი ჯიბიქლი,ხალილობა, მურადხანლი,ჰაქარი, იშიგლი, ხანდაქი,მალიქახმედლი, გუნდანლი და მაჰმუდლი.
ტერიტორია ძირითადად მთიანია. ყარაბაღის სამხრეთ–აღმოსავლეთით კი იაზის ვაკე ( მდინარე ბაზარჩაი და ჰაქარი) 450 მ–მდე დაბლა. ეცემა ამ მიდამოებში ყარაბაღის მთათა ციკლი დაქანებულ და დატალღულ ვაკეში გადადის. გავრცელებულია იორა– ანთროპოგენურიფენები . მოიპოვება აგატა დასამშენებლო მასალები..კლიმატი ,ძირითადად მშრალ- თბილი სუბტროპიკულია. იანვარში საშუალო ტემპერატურა -4°C-დან 1°C- მდეა ,ივლისში+14- 26°C –ამდე, წლიური ნალექი 400–600 მმ–ია. მდინარეეები ბაზარჩაი,ჰაქარი და მათი შენაკადები . ყავისფერი, მთა–ტყის ნიადაგია გავრცელებული. ძირითად მცენარეული საფარს ბუჩქები და მეჩხერი ტყე წარმოადგენს. ცხოველები : მგელი, მელია, ნაცრისფერი კურდღელი,მაჩვზღარბა, სხვადასხვა ქვიშიანი ნიადაგისთვის დამახასიათებელი თაგვები და სხ. ფრინველები: ნაცრიფერი კაკაბი,ხოხობი,მტრედი, და სხ. გუბადლის ნაკრძალი მდებარეობს რაიონის ტერიტორიაზეა.
გუბადლი,ძირითადად სოფლის მეურნეობის რაიონია. აქ განვითარებული დარგებია მეთამბაქეობა, მემარცვლეობა, მევეახეობა, მეაბრეშუმეობა და მეცხოველეობა. აგრეთვე რაიონში არის ყველ–ცხიმის ,ბეტონის, ასფალტის, პურის ქარხნები,მეფრინველეობის ფაბრიკა, ქვის ქარხანა , მარმარილოს საამქრო და სხ.
რაიონში არის 38 საერთო საშუალო სკოლა,ბიბლიოთეკა,კლუბი, 4 საავადმყოფო და სხ.
რაიონის ტერიტორიაზე მდებარეობს ისტორიული ძეგლები, გამოქვაბულ–სამლოცველო (4 ს.) , ციხეები (5ს.) სამარხები (14–17 ს.) მეჩეთი (19ს.) ხიდი( 1867) და სხ.
1993 წლის 3! აგვისტო სომეხთა სამხედრო დაჯგუფებების მიერ ოკუპირებულ იქნა.
აზერბაიჯანის ეროვნული ენციკლოპედია 25 ტომად,, ტომი “ აზერბაიჯანი“, ბაქო 2007 , 865 გვ.
1918 წლის 23 თებერვალს სამხრეთ კავკასიის პირველი მთავრობა -ამიერკავკასიის სეიმი შეიქმნა. მაგრამ სეიმის შემადგენლობაში შესულ აზერბაიჯანელ, სომეხ და ქართველ ფრაქციების შორის შიდა და გარე პოლიტიკის ძირითად საკითხებთან დაკავშირებით სერიოზული აზრთა სხვაობის არსებობა გამოაშკარავდა.
ლამაზი ქვის მოზაიკით მორთული ქელბეჯერის რაიონის ისტორიულ–მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი გახსნილი იქნა 1979 წელს ,რომელიც მოლლა ვალი ვიდადის ქუჩაზე მდებარეობდა. მუზეუმის ბინა მოიცავდა 900 კვ.მ. ფართს, რომელიც ერთი დერეფნის, 3 კაბინეტისა და 9 საგამოფენო დარბაზისაგან შესდგებოდა. მუზეუმს 30 ათასზე მეტი ექსპონატი ჰქონდა ,რომლებიც აგრეთვე მუზეუმში ინახებოდა.
1993 წლიდან „მთიანი ყარაბაღის დეფაქტო რესპუბლიკის„ საგარეო საქმეთა მინისტრის მრჩეველი არსენ მალიქ–შახნაზაროვის „მთიანი ყარაბაღის ფაქტები სიცრუის წინააღმდეგ„ (Нагорный Карабах: факты против лжи) სახელწოდების წიგნი 2009 წელს ,3000 ტირაჟით მოსკოვის ერთ–ერთ გამომცემლობა “Volşebnıy Fonar” –ში გამოიცა .
