აზერბაიჯანის განუყოფელი ნაწილი, მთიანი ყარაბაღის მნიშვნელობის მატარებელი ტერმინი “მთიანი ყარაბაღი“ პირველი მსოფლიო ომის შემდგომ შემოივდა ტერმინოლოგიაში და ახალი კონკრეტული პოლიტიკური მნიშვნელობა შეიძინა. გაგრძელება წაიკითხე
All posts by Rəşad Süleymanov
ფიზულის რაიონი
ფიზულის რაიონი (1930–59 –იან წლებში გარიაგინის რაიონი) აზერბაიჯანის ერთ–ერთი ადმინისტრაციული რაიონია.დაარსებული იქნა 1930 წელს. სამხრეთ–აღმოსავლეთით ესაზღვრება ირანის ისლამური რესპუბლკას .ტერიტორია 1390 კვ2. . მოსახლეობა 147.1 ათასი კაცი (01.01.2006) , ქალაქი ფიზული რაიონის ცენტრია.
რაიონში შედის ქალაქი ფიზული, დაბა ჰორადიზი ,11 დაბრუნებული დაბა და სოფლები ახმედბეკლი, ბალი, ბაჰმანლი,არაზ–ზარგარი,არაზ დილაღარდა, ბირნჯი მაჰმუდლი, იქინჯი მაჰმუდლი,ახმედალილარი,გაზახლარი,მირზანაღლი ,აშაღი ქურმაჰმუდლი, იუხარი ქურმაჰმუდლი,ალხანლი, ბოიქ ბაჰმანლი,ქერიმეკლი, არაიათლი,ბაბი, მოლამახარამლი,ჰორადიზი,აშაღა სეიდახმედლი,შუქურბეკლი,, იუხარი სეიდახმედლი,გორგანი, შაქარჯაკი,შიხლი,გეჯაგოზლი, უჩუნჯუ მაჰმუდლი,,აშაღა ვეისალლი, იუხარი ვეისალლი,სარაჯიგი,, იუხარი რაფადინლი,გორაზილლი, გარადაღლი, იუხარი გუზლაკი, ხათინბულაგი, გაჯარი,დივანალილარი,გარახანბეკლი, მერდინლი,გოჩახმედლი,არიში, მოლლაველი,,დედელი,იშიგლი,გარღაბაზარი,იალ ფირახმედლი,იუხარი იაღლივენდი, გარამამედლი,დილაღარდა, გობუ დილაღარდა,გარვანდი, იუხარი აბდულრახმანლი,ქურდლარი,აშაღა აბდლრაჰმანლი, დორდჩინარი, სეიდმაჰმუდლი, ალასკარლი,ჰუსეინბეკლი,ფირახმედლი,მუსაბეკლი,მანდილი, აშაღა გუზლაკი,აშაღა რაფანდილი, უჩბულაგი,გუვარლი,ხალაფშა,ჩიმენი, იუხარი აიბასანლი, დოვლეთიარლი, აშაღა იაღლივანდი,გარაქოლლუ,გოვშათლი, ჰაჯილი, მირჯამალლი და ზარგარი.
რაიონის რელიეფი მდინარე არაქსის მხარეს ფერდობებია,დასავლეთით დაბალი მთები (ყარაბაღის მთათა ციკლის სამხრეთ– აღმოსავლეთით მდებარე ფერდობები) ძირითადად თაბაშირის, ნეოგენური და ანთროპოგენური ფენებია გავრცელებული .კლიმატი ზაფხულში მშრალი, თბილია, იანვარში საშუალო ტემპერატურა –0.–1 ◦ C –ია,, ივლისში 24◦C–დან 25◦ C –ამდე მერყეობს, წლიური ნალექი 400–600 მმ–ა.
მდინარეები (ქონდალანჩაი,გოზლუჩაი და გურუჩაი), ირანის ისლამურ რესპუბლიკასთან საზღვარზე არსებულ მდინარე არაქსის ბასეინს განეკუთვნებიან. ნიადაგი რუხი და მინდვრის –რუხი, წაბლისფერი, მთის რუხი–ყავისფერი და სხ. . მცენარეული საფარი ,ძირითადად ნახევარუდაბნოს ტიპისაა. ცხოველები :მგელი,მელა,გარეული ღორი, ზღარბი და სხ. ფრინველები თურაჯი,ქედანი , გვრიტები და სხ.
ფიზულის რაიონში ,ძირითადად სოფლის მეურნეობაა განვითარებული. აქ არის მებამბეობის, ცხიმ–ყველეულის და რკინა–ბეტონის ქარხნები, ხორბლის პროდუქტების კომბინატი, საქსოვი ფაბრიკა, ქვის ქარხანა, ყურძნის გადამამუშავებელი დაწესებულებები,100–ზე მეტი მსხვილი გადასამამუშავებელი დაწესებულება და სხ.
რაიონში არის 80 საერთო საშუალო სკოლა; 2 პროფსასწავლებელი,22 საბავშვო ბაღი,12 მუსიკალური სკოლა, 19 კლუბი, 2 მუზეუმი,32 ბიბლიოთეკა , 10 საავადმყოფო,16 სამედიცინო პუნქტი,9 საბებიო–საფელდშერო პუნქტი.
რაიონის ტერიტორიაზე არის მრავალი ისტორიულ–არქეოლოგიური და არქიტექტურული ძეგლი ( ახალი ქვის ხანა, თუჯის ხანა)სამარხები (13,18 ს.)მეჩეთები (17,18,19 ს.) ქარვასლა (1684) და სხ.
1993 წლის 23 აგვისტოს ოკუპირებულ იქნა სომეხთა სამხედრო დაჯგუფებების მიერ.
აზერბაიჯანის ეროვნული ენციკლოპედია 25 ტომად,, ტლმი “ აზერბაიჯანი“, ბაქო 2007 , 856 გვ.
ჯაბრაილის რაიონი
ჯაბრაილის რაიონი აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ერთ–ერთი ადმინიტრაციული რაიონია. დაარსებული იქნა 1930 წელს . სამხრეთ და სამხრეთ–აღმოსავლეთით ირანის ისლამური რესპუბლიკას ესაზღვრება . ტერიტორია 1049,8 კმ2. –ია მოსახლეობა 66.4 ათასი კაცია ( 01.01.2006) რაიონული ცენტრი ქალაქი ჯაბრაილი. გაგრძელება წაიკითხე
აღდამის რაიონი
აღდამის რაიონი ,როგორც აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ერთ–ერთი ადმინისტრაციული რაიონი. დაფუძნებული იქნა 1930 წელს . მდებარეობს ყარაბაღის მთათა ციკლის ჩრდილო–აღმოსავლეთ მიდამოებში, მტკვარ–არაქსის ხეობის სამხრეთ–დასავლეთით. ტერიტორია 1150 კმ2–ს მოსახლეობა კი 167,3 ათას კაცს უდრის (01.01.2006). რაიონული ცენტრი ქალაქი აღდამია.
რაიონში შედის ქალაქი აღდამი და სოფლები შოთლანლი, შურაბად უმუდლი,გასიმლი,გურდლარი,,შელლი,ფოლადლი,შიხბაბალი,მუღანლი,ფაფრავანდი,გარაფირიმლი,სარიჯალი,გულლერი,გარადაღლი,გულაბლი,აბდალი,, ნოვრუზლი,ქენგერლი,შირვანლი,გარაგაშლი,იუსიფჯანლი,გოითაფა,ჯავაჰირლი,ქოსალილარ,,აბდინლი,სიხავანდი,,გარაშლარი,ბოშირლარი,მალიქლი,ბაშ გუნეიფაია,იენი გარალარი,ხათიბეკლი,სარიჯალი,,დადაშლი,ჰასანხანლი,ქოქალთმა ბირლიი,გაზანჯი,აჩარლი,გარაზეინალლი,ორთაგუნეიფაია,ბალლიგაია, გუზენლი,იმამგულუბეიკლი,ჩულლი,ეივაზლი,უჩოღლანი,ალიბეილი,ქიჩიქლი, ბალლარ,ბაჰარლი,ორთაგიშლაგი,ბოიქბოილი,ყარაბაღლი,რზალარი,ევოღლი,ზანგიშალი,მაჰრიზლი,აფათლი,ჰაჯიმამედლი,ისალარი,,ქუდურლი,ჰაჯითურალი,,ყაჰრამანჩამანლი,შუქურაღალი,ხინდირისტან,სარიჩობან,ფაშაბეკლი,ბაჰარი, ბაიბალარიბაშ გარვანდი,,ორთა გარვანდი, აიაგ გარვანდი,ჩირაგლი, ახმედაღალი,მირაშალლი, ქოლგიშლაგი,იუსიფლი, ქაბლაჰუსეინლი, ბირინჯი ისზბაშლი, იქინჯი იუზბაშლი, სეიდლი,სარიჰაჯილი,ბოზფაფაგლარი,,ბეკლი,მამედბაღირლი, გიასლი,ქეშთაზლი, ეთიემაზლი,ალიმადათლი,ალიაღალი,გალაიჩილარი,ხაჯინდერბეთლი,მოლლალარი,ქურდლარი,ჩინლი, ჯინლი, მაგსუდლი, ეივაზხანბეიკლი,შიშფაფაგლარი, თარნოითი, თალიშლარი,ჩოლლუ,თაფამაბლა,სუჰბულაგი,თუქაზბანლი, სალაჰსამადლი,ხიდირლი,ახმედავარი, ჩუხურმაჰლა, გულლუჯა, ილხიჩილარი, სუმა, თაღიბეკლი,ბოიახმედლი,გიზილ ქენგერლი, სალაჰლი, მოლლალარი ,სუფულუ,ბაღბანლარი,საიბეკლი,ისმაილბეკლი,მუღანლი,ფირზადლი, შიხლარი, ნამირლი, თაზაქანდი,მანიქლი,მარზილი.
აღდამის რაიონის რელიეფი ძირითადად ვაკისაგან, ნაწილობრივ კი მთებისაგან შესდგება.ვაკის ტერიტორიაზე ანტროპოგენური და ნეოგენური,მთიან ნაწილში კი თაბაშირის ქანებია გავრცელებული. აქ მოიპოვება კირი და სხვა საამშენებლო მასალები (ცემენტის ნედლეული,ხრეში, ქვიშა)..კლიმატი ძირითადად თბილი– მშრალი სუბტროპიკულია. იანვარში საშუალო ტემპერატურა –0.2 ◦ C –იდან –1.8◦ C –ამდე, ივლისში 23◦C–დან 26◦ C –ამდე, წლიური ნალექი 300–550 მმ–ა. რაიონის ტერიტორიაზე მიედინება მდინარე ხაჩინი და გარგარი. გავრცელებულია წაბლისფერი, მუქი წაბლისფერი, ღია წაბლისფერი , მთის მუქი წაბლისფერი და მთა–ტყის ყავისფერი მიწები. მცენარეული საფარი ძირითადად ბუჩქები,მშრალი მინდვრის და ნახევრად უდაბნოს ( აღოთი, კუნელი,კვრინჩხი) ტიპისაა.
ცხოველები ტურა,მგელი,მელა და სხ. ფრინველები კაკაბი, თურაჯი და სხ. მღრღნელები მრავლადაა.
აღდამის რაიონში განვითარებულია მემარცვლეობა, მებამბეობა, მეცხოველეობა და მევენახეობა.
რაიონში არის 148 საერთო საშუალო სკოლა; საშუალო პროფესიული მუსიკალური სკოლა, 24 კლუბი, დრამატული თეატრი,მუღამის სკოლა, პურის მუზეუმი, სამხატვრო გალერეა და ისტორიულ– მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი , ყურბან ფირიმიროვის სახლ–მუზეუმი,69 ჯანმრთელობის კერა.
რაიონის უძველესი ისტორიული– არქიტექურული ძეგლებია სოფელ ხაჩინდორბოთლიში გუთლი მუსაოღლის სამარხი (1314) და სოფელ ქენგერლის სამარხი (14 ს.) . სოფელ ფაფრავანდში 18 ს–ის 2 სამარხი, მეჩეთი და სხ.
1993 წლის 23 ივლისს აღდამის რაიონი სომეხთა სამხედრო დაჯგუფებების მიერ ოკუპირებულ იქნა.
აზერბაიჯანის ეროვნული ენციკლოპედია 25 ტომად,, ტომი “ აზერბაიჯანი“, ბაქო 2007 , 851 გვ.
გულთაქინ ნაჯაფლი::“ რუსეთს რომ ოსმალეთი გაენადგურებინა სომხეთის სახელმწიფოს სახით ისტორიაში არვითარი ჩანაწერი არ ქნებოდა“
გულთაქინ ნაჯაფლი::“ რუსეთს რომ ოსმალეთი გაენადგურებინა სომხეთის სახელმწიფოს სახით ისტორიაში არვითარი ჩანაწერი არ ქნებოდა“







1918 წლის 23 თებერვალს სამხრეთ კავკასიის პირველი მთავრობა -ამიერკავკასიის სეიმი შეიქმნა. მაგრამ სეიმის შემადგენლობაში შესულ აზერბაიჯანელ, სომეხ და ქართველ ფრაქციების შორის შიდა და გარე პოლიტიკის ძირითად საკითხებთან დაკავშირებით სერიოზული აზრთა სხვაობის არსებობა გამოაშკარავდა.

