“Bakı-Xəbər” qəzetinin əməkdaşı İradə Sarıyeva və “Səs” qəzetinin əməkdaşı, Əməkdar jurnalist Mətanət Məmmədova ilə el mərasimlərimizdən danışdıq.

Fuad Babayev: Özbəkistanda toylara məhdudiyyətlər tətbiq edilir. Qonaqların sayı 200 nəfərə qədər ola bilər. Onlarda gözəl plov ənənələri var. Plov mərasimində 250 nəfərə qədər adam ola bilər. Məclisin müddəti bir gündən çox ola bilməz. Deməli, orada şənlik mərasimini bir neçə gün keçirən insanlar var. Toy səhər saat 6-dan axşam saat 11-ə qədər qədər davam edə bilər. Milli ənənələrə zidd, həm də çoxlu xərc tələb edən şou proqramlar qadağan edilir. Təsəvvür edin ki, dəvət olunan artistlər maksimum 2 musiqi qrupu və yaxud ifaçıdan ibarət ola bilər. Burada bir nüans da var. Əgər qonaq sayı 50-dən çox olarsa, mütləq rəsmi müqavilə imzalanmalıdır, amma azdırsa, onda yəqin ki, bu müqavilə bağlanmaya da bilər. Bildiyim qədər bizdə belə şərtlər hələ ki yoxdur. Amma buna ehtiyac var?

İradə Sarıyeva: Bir neçə il bundan qabaq toy və yaslar haqqında belə bir qanun layihəsi Tacikistanda gündəmə çıxarıldı. Səhv etmirəmsə, bu qanunu qəbul etdilər, orada da müəyyən məhdudiyyətlər var, təxminən Özbəkistandakına bənzər. Taciklər də sonradan əlavə olunan və artıq ənənəyə çevrilən bəzi nəsnələri çıxarmaq üçün müəyyən addımlar atmalı oldular.

Təbii ki, hər bir millətin özünəməxsus xüsusiyyəti var. Özbəklər milli ənənələrini daha çox qoruyan, ona çox bağlı olan xalqlardan biridir. Ən azı, biz onların geyimlərindən, mətbəxindən, müəyyən təbliğat vasitələrindən bunu nümayiş etdirdiklərini görürük. Amma istər toy, istərsə də yas müəyyən çərçivəyə salınmalıdırmı? Özbəkistan bunu nəyə əsasən edib, deyə bilmərəm, lakin bizdə də müəyyən qədər limitlər qoyulmalıdır.

Təmkin Məmmədli: Yəni bu inzibati yolla olmalıdır?

İradə Sarıyeva: Bəli, inzibati. Buna böyük ehtiyac var.

Fuad Babayev: Mətanət xanım,  Siz də bu fikirdəsiniz? Buna ehtiyac var?

Mətanət Məmmədova: Çox ehtiyac var. Çünki keçmiş MDB dövlətləri arasında elə bir ölkə yoxdur ki, orada toy və yas mərasimlərində bizdəki qədər israfçılıq olsun. O qədər yeməklər təqdim olunur ki, toyun sonunda hamısı masaların üstündə qalır. Yaxud 15 müğənni dəvət edirlər, onlar da fonoqram ilə mahnı ifa edirlər. Biz də bunlara böyük məbləğdə pul ödəyirik. O pul da ev sahibindən çıxır.

Azərbaycanda hər kəsin imkanı çatmır ki, övladına sərbəst şəkildə toy etsin. Əksər insanlar banklardan kredit götürür, yaxud restoran sahibi ilə sövdələşmə aparır ki, toy mərasimi bitəndən sonra məbləği ödəyəcək. Amma elə olur ki, restorana borclu qalır. Toydan yığılan məbləğ, yəni qonaqların orada yazdırdığı nəmər toyun pulunu ödəmir. Toy edən valideynlər girov vəziyyətinə düşür, pis vəziyyətdə qalır. Ona görə də biz əgər bir dəfə düşünürüksə, gənclərimiz, övladlarımız iki dəfə düşünməlidir. Ona görə çox istəyirəm ki, bizim ölkəmizdə də toylarda və yas mərasimlərində məhdudiyyətlər olsun. Yas mərasimlərində əgər fikir vermisinizsə, tədricən belə qadağalar tətbiq olunur.

Fuad Babayev: Bəli, müxtəlif rayonlarda qadağalar qoyulub.

İradə Sarıyeva: Bir vaxtlar dedilər ki, toy və yasların müəyyən çərçivəyə salınması üçün qanunlar hazırlanmalıdır, ancaq nədənsə buna cəsarət etmədilər. Niyə? Bunu əlaqədər qurumlar bilər. Tutaq ki, Dini Qurumlarla İş Üzrə Dövlət Komitəsi bu məsələyə müdaxilə etməlidir. Bu məsələ ilə bağlı ortaya iradə qoymaq lazımdır.

Fuad Babayev: Mətanət xanım deyir ki, insanlar toy edib borca düşür, hətta elə olur ki, bəy və gəlini girov kimi saxlayırlar. Doğrudanmı bu cür vəziyyətlərdə biz yenə də dövlətimizdən gözləyirik ki, hansısa bir qaydalar çıxarsın, ondan sonra biz nəyisə ixtisar edək.

İradə Sarıyeva: Ümumiyyətlə, bir şeyi ki, ictimaiyyət özü könüllü etmək istəmir və buna görə də əziyyət çəkir, dövlət müdaxilə etməlidir. Bilirsiniz, insanlarda bir sosial yarış var. Hamı yarışa qoşulub. Bir sosial yarış var, sanki kimsə insanları buna vadar edir. Borc, xərc, banklar, girov… Hamısını insan məcburən ödəyir, amma yenə də buna gedir. Ona görə həmişə deyirəm ki, dövlətin müdaxiləsi lazımdır. Düzdür, sual verə bilərsiniz ki, erkən nikahlarla bağlı qanunvericilkdə dəyişiklik olub, bəs niyə insanlar bundan əl çəkmir?

Fuad Babayev: Elə gün yoxdur ki, belə xəbərlərə rast gəlməyək.

İradə Sarıyeva: Deməli bu, inzibati yolla da həll olunmur. Nə etməli?

Mətanət Məmmədova: İllər uzunu toylar, yaslar, nikahlarla bağlı ictimai məsələlər, adətən dövlət siyasətindən bir qədər kənarda olub. Yəni bunları xalqın özü formalaşdırıb. Toyları xalqımız əsrlər boyunca təmtəraqlı şəkildə keçirib. Əslində bu, xalqın yeni ailənin qurulmasına verdiyi dəyəri göstərir. Yeni ailənin qurulması həmişə böyük sevinclə qeyd edilib. Filmlərimizdə də bunu görürsünüz. Məsələn, “Dədə Qorqud” filmi. 40 gün–40 gecə keçirilən toy mərasimləri nağıllarımızda da var. Təkrar edirəm, bu, ailənin, xalqın ailəyə, ailə dəyərlərinə verdiyi önəmdir. Amma bu o demək deyil ki, hər şey bugünkü kimi ifrat dərəcədə olsun.

Bu gün artıq biz o ənənələrin fonundan çıxmışıq və bir az Qərbdən, Avropadan da toylarımıza qatıb, Şərq ilə Qərbin ortaq müstəvisində yeni bir toy formalaşdırmışıq.

Bütün bunlar isə dediyimiz o ailə dəyərləri ilə əks istiqamətdə dayandığı üçün, düşünürəm, burada dövlət müdaxilə etməlidir. Ancaq bunu xalqın özünün həll etməsi daha yaxşı olardı. Biz çox şeyi dövlətə yükləyirik, hər şeyi dövlətdən istəyirik.İctimai qınaq, maarifləndirmə, sosial media, sosial şəbəkələr bugün elə bir rola malik olmalıdır ki, aidiyyəti qurumları hərəkətə gətirsin.

İradə Sarıyeva: Ümumiyyətlə, sosioloqlar, etnoqraflar bu məsələdə çəkilib kənarda durublar. Sosioloqlara tez-tez müraciət edirəm, deyirlər, bizi bu işə qarışdırma. Sanki toy və yaslarda olan israfçılığı tənqid etməkdən qorxurlar.

Təmkin Məmmədli: Kiminləsə özünü düşmən etmək istəmirlər.

Mətanət Məmmədova: Nə üçün biz buna qarşı çıxa bilmirik? Biz jurnalistlər bu qədər yazırıq, TV-lərdə danışılır.

Təmkin Məmmədli: Yəni bu təkcə toya deyil, yasa da aidir.

İradə Sarıyeva: Bəli, ikisinə də aiddir. AMEA-nın müvafiq institutları var ki, bu işlə məşğul olmalı, güclü təbliğat aparmalıdır.

Mətanət xanım qeyd etdi, toylarımız 40 gün–40 gecə, yaxud 7 gün–7 gecə davam edib. Əlbəttə, bu, insanlarımızın ailə dəyərlərinə verdiyi qiymətdən irəli gəlir. Amma bunun başqa səbəbi də var. İnsanlar bəzən uzaqdan gəlirdilər. Tutaq ki, Borçalıdan Gəncəyə gəlirdi. Ona neçə gün vaxt lazımdır? Təbii ki, tarixdə baş verən müxtəlif miqrasiyalar nəticəsində qohumlar bir-birindən aralı düşürdülər. Çapar gedib xəbər çatdırana qədər və o gəlib çıxana qədər çox vaxt keçirdi. Ona görə də toylar adətən 40 gün davam edirdi ki, həmin qonaqlar gəlib çatsın. Həm də bu toylar kasıb adamların olmurdu. Bəylərin, xanların, mülkədarların ailələrində toylar bu qədər davam edə bilərdi. Kasıbların toyu bir gün davam edərdi, onda da bir aşıq və ya bir zurnaçı gələrdi, toyu keçirərdi. Amma varlı adamların toyu uzaqdan gələn adamlara görə uzun müddət davam edirdi. Yaslar da elə bu məqsədlə uzadılırdı. Yəni, uzaqdan gələn insanları nəzərdə tuturdular.

Bəli, Azərbaycan xalqı ailə dəyərlərinə çox üstünlük verir, ailə institutunu həmişə qoruyur. Amma indi yamaq olan bəzi şeylər insanlara imkan vermir ki, aydınlığa çıxaq.

Burada bir məqam da var. Heç kəs nümunə olmaq istəmir. Məsələn, deyirlər ki, İradə xanım, oğlunuzun toyudu. Bunu bir az yığcam edək; bir az iş yoldaşları, bir az da yaxın dost-tanış. Deyirəm, yox, nə danışırsınız! Niyə mən başlamalıyam? Heç kəs birinci olmaq istəmir. Əslində, cəmiyyətdə sözünü deyə bilən adamlar, tanınmış insanlar bir nümunə olmalıdır.

Mətanət Məmmədova: Toyların maddi tərəfindən danışdıq, amma mənəvi tərəfindən danışmadıq. Maddi tərəfdən hansı zərbələri alırıqsa, mənəvi tərəfdən də həmin zərbələri alırıq. Mən bir yazımda toydan əvvəlki və sonrakı mərasimlərdən bəhs etmişəm ki, görün neçə-neçə mərasimlərimiz var. Gəlin görək bugün onların hansı birini həyata keçiririk. Bizdə artıq elçi getmək prosesi pozulub. Əvvəllər analar bir-biriləri ilə aralarında danışırdılar. Sonra görüşür, yolu verirdilər atalara. Atalar da gəlib danışırdılar, bir üzük də çıxardıb qoyurdular ortalığa. Vəssalam, məsələ gedirdi toy mərhələsinə. Ancaq elçi getmək prosesinə qədər görün neçə-neçə proseslərdən geçirdik. Toydan əvvəlki proseslər, toydan sonrakı proseslər…

Fuad Babayev: Yəni siz deyirsiniz ki, ixtisar olmasın. Bəs o ixtisarların olmaması xərclərin artması anlamına gəlmir?

Mətanət Məmmədova: Onlar xərclər deyil, ailəiçi olan mərasimlərdir. İnanırsınız ki, onların hamısını bir yerə yığsan, restoranda bir dəfə keçirilən toy o məbləğlərdən dəfələrlə baha başa gəlir. Xınayaxdı məsələsindən misal çəkim. Xınayaxdı mərasimindən əsər-əlamət qalıb?

Fuad Babayev: Xınayaxdı mərasimini toyun içinə pərçimləyiblər. Toy mərasiminin içində xüsusi qrup gəlir, müvafiq geyimdə, əlbisədə…

Mətanət Məmmədova: Əlavə edənlər də çoxdur. Ancaq onu aparıb ayrıca restoranda edirlər. Ehtiyac var buna?

İradə Sarıyeva: Bizdə xınayaxdıya xınabənd deyirdilər. Qız evində toy çalınardı, oğlan evində xınabənd olardı. Xına gecəsində bəyin adamları – cavanlar gələrdi, oturardılar, yeyib-içər, gecə də bəyi xınaya aparıb qız evində oynadardılar.

Mətanət Məmmədova: İndi nə edirlər? Bunun üçün bir restoran tuturlar. Nə qədər yer pulu ödənilir. Xınanı aparanlar dəstə ilə gəlirlər. Xına aparanlar, rəqqasəlar və s. Onlara da nə qədər pul ödənilir, nə qədər şirniyyatlara pul verilir.

İki cür xarakterə malik övladlarımız var. Biri valideynini düşünən və cəmiyyətə baxışı tamamilə fərqli olan bir övlad. O biri bunun əksinə. Bayaq İradə xanım onu başqa cür ifadə etdi, mən isə ona  “bəhsə-bəhsçilik prinsipi” deyərdim. Bəzi gənclər atanın, ananın qarşısında şərt qoyurlar ki, mənim nişanım da, xınayaxdım da ayrı olmalıdır. Ümumiyyətlə, bizim milli mənəvi dəyərlər sistemimiz laxlayıb. Bizim zamanımızda nişan gələndə, toyumuz olanda valideyndən utanırdıq, çəkinirdik, başqa otaqdan çıxmazdıq.

Söhbət ailələrdə yetişən gənc nəsildən, cəmiyyətdən özünə nələrisə götürən uşaqlardan gedir. Övlad var ki, valideynini başının tacı edir, övlad da var ki, valideyninə qulluqçusu kimi baxır, yəni sən onu almalısan, bunu etməlisən. Ölkəmizdə gənclərlə işləməli olan nə qədər qurum var? Hansısa bir qurumun bu barədə danışdığını, sosial şəbəkələrdə yazılarını, paylaşımlarını görmüsünüz?

İradə Sarıyeva: Qeyri-hökümət təşkilatlarını götürək.Məsələn, mədəniyyət, yaxud sosial sahədə QHT-lər elə də çox deyil. Bəlkə mənim gözümə dəymir. Bayaq xınayaxdıdan danışdınız. Mən ciyər axşamını xatırlatmaq istəyirəm. Ciyər axşamı əvvəllər necə olub, indi necədir. İndi bunu az qala toy kimi təmtəraqla edyirlər.

Mətanət Məmmədova: Bu ciyər axşamı nədir? Siz bu sözün ağırlığına baxın. Dilimizə vulqar bir ifadə gətirmişik.

Təmkin Məmmədli: Bakı kəndlərində əvvəllər toy axşamı deyirdilər ona.

İradə Sarıyeva: Bizim Borçalı bölgəsində bilirsiniz bu ciyər axşamı necə idi? Toydan qabaq heyvan kəsilərdi. Toyda da əsasən qadınlar işləyərdi. Hamı kənddə bir-birinə kömək edərdi. Malın, toyuğun ciyərini axşam bişirərdilər, orada zəhmət çəkən adamlar yeyərdilər. Yəni ciyər axşamının funksiyası bu idi.

Mətanət Məmmədova: Yaxşı bəs niyə ona belə qondarma ad qoyublar!

İradə Sarıyeva: Amma biz heç vaxt ciyər axşamı deməmişik. Bu ad təzə çıxıb. Yəni toy qabağı gələn adamlar qarınlarını doyuzdururdu. Hamı evinə tox gedirdi.

Təmkin Məmmədli: Bir növ texniki personal yeməklə təmin olunurdu.

İradə Sarıyeva: Bəli, amma indi toy səviyyəsində keçirilir.

Fuad Babayev: Vətəndaş cəmiyyəti və müvafiq qurumlar koordinasiyalı iş görməlidirlər. Misal üçün, Valentin günü. Həmin gün dünyada ətir, zinət şirkətləri milyardlarla pul qazanır.

Mətanət Məmmədova: Üstünə lent bağlayıb maşın alıb hədiyyə edənlər də var. Sosial şəbəkələrdə də paylaşılır.

Fuad Babayev: Bu, bir biznesdir. Bir yandan deyirik – bazar iqtisadiyyatı. Və beynimizə yeridiblər ki, bazar iqtisadiyyatı planlı iqtisadiyyata nisbətən daha yaxşıdır, daha çevik reaksiya verir. Bu, iş yerləri, rəqabət deməkdir və s. Amma o biri tərəfdən də bu bazar iqtisadiyyatının əsas hərəkətverici qüvvəsi olan biznes strukturlarını deyirik ki, məhdudlaşdıraq. Qeyd edim ki, yarış atmosferi hüzr məclislərində də duyulur.

İradə Sarıyeva: Mənim atam o gün mənə dedi ki, ona, ya anama bir şey olsa, yas mərasimimiz təmtəraqlı olmasın. Borçalıların Zabratda qəbiristanlığı var. O gün ora getmişdim. Gəldim evə, dedim ki, hamının qəbir daşı qara mərmərdəndir. Atam dedi ki, ümumiyyətlə, kəndimiz, icmamız qarşısında məsələ qaldırmışam, uşaqlara demişəm ki, ehsanı yığışdırın. Atam indidən şərt qoyub ki, yasında ehsan verilməyəcək. Çay, çörək, yəni yüngülvari. Deyir kəndimizin icmasına dedim, heç kəs nümunə olmaq istəmir. İndi, tutaq ki, mən atama yas verməsəm, kəndimizin camaatı deyəcək ki, ayıb olsun, o boyda kişiyə ehsan vermədilər. İki uşaq, ikinizə də ali təhsil verdirib. Utanmadınız? Kənddə camaat bu şeylərdə nümunə olmaqdansa, əksinə, nümunə kimi görünmək istəyən insanları qınayır. İctimai qınaq çox təəssüf ki, bəzən əks istiqamətə işləyir. Əgər bir tanınmış adamın yasında kimsə o məhdudiyyəti qoysa, desə ki, mən bunu etmirəm, sabah kasıb bir qonşu onu etməyəcək, deyəcək ki, o boyda adam etmədi.

Təmkin Məmmədli: Onun effekti daha böyükdür.

Mətanət Məmmədova: Baxın, bölgələrimizin bəzisində artıq yaslarda məhdudiyyətlər qoyulub. Naxçıvanda artıq 10 ildir, bəlkə daha çox, artıq bu işlər tənzimlənir. Çox sadə süfrə açılır.Yalnız günortasaat 1-dən 2-yə qədər olan müddətdə sadə yemək verilir. Digər vaxtlarda limon, çay, xurma.

İradə Sarıyeva: Elə yer var ki, sadə yemək də verilmir.

Mətanət Məmmədova: Şərur rayonunda kəndlərdən birinin ağsaqqalları yığışıb, qayda qoyublar ki, ümumiyyətlə, ehsan olmayacaq. Naxçıvanda, ümumiyyətlə, neçə il idi ki, bu məsələ var idi. Bilirsiniz ki, orada hətta başdaşları da artıq standartdır; qara mərmər-filan yoxdur. Şərt qoyulub ki, sinədaşı nə qədər olmalıdır. Bir neçə il bundan qabaq məzarların ətrafındakı hasarlar da söküldü. Ancaq Şərurda ötən il belə bir məsələ də oldu, ağsaqqallar qayda qoydular ki, kim ehsan versə, onun evinə yas mərasiminə gedilməyəcək. Bunu ki dövlət etmir. Baxın, bu barədə mətbuatda bölgələrimizdən tez-tez xəbərlər görürük. Yəni artıq camaat yığışıb bunu edir.

İradə Sarıyeva: Bu tendensiya rayonlarda başlayıb, Naxçıvan buna çoxdan başlamışdı. Bu proses gedir, amma mollalar, din adamları camaatın arasında söz-söhbət yayır ki, filankəsin atası öldü, övladı ehsan vermədi deyə camaat yasa gəlmədi. Hətta bir videorolikdə bir nəfər çağırış edir ki, ay camaat, yasa gəlin, nə olsun yemək yoxdur. Bunlar hamısı quramadır. Mənim yasıma kimsə gəlmirsə, deməli mənim özüm elin xeyrinə-şərinə yaramamışam.

Başqa bir məsələyə toxunmaq istəyirəm. Naxçıvanda bu ənənə var. Ehsan verilmir, çay süfrəsidir, amma yardımlaşma var. Məsələn, bir qutu, ya bir qab qoyulur, imkanın çatan qədər ora vəsait atırsan. Adam var 5 manat atır, kimsə 3 manat atır. Doğrusu, bizim elə ailələr var ki, o 5, ya 3 manata da ehtiyacı var. Yas məclislərindən bəzi artıq şeylər yığışdırılsa da, o yardımlaşma ənənəsi qalsa yaxşıdır. “Əl tutmaq Əlidən qalıb”.

Mətanət Məmmədova: Naxçıvanda belə bir adət-ənənə də var ki, yas evinə qonşular yemək bişirib gətirir. Kənardan gələnlər üçün. Çünki yas evində hər kəsin başı dəfnə qarışır. Qonşular qazan-qazan yemək bişirib gətirir ki, yas evinin uzaqdan gələn qonaqları varsa yesin, yaxud özləri də ac qalmasınlar.

İradə Sarıyeva: Mən bu dediyiniz məsələ ilə ilk dəfə Kəlbəcərin etnoqrafiyasını araşdıranda tanış olmuşam.

Mətanət Məmmədova: Bu ənənə çox yerdə var.Ümumiyyətlə, Kəlbəcər və Naxçıvan etnoqrafiyası çox yaxındır. Dəfn yerində ilk dəfə bu ənənəyə rast gəlmişəm. Burada yas evinə qonşuda bişən kömbə, xörək gətirirmişlər ki, həm uzaqdan gələn qonaqlar, həm də ev sahibi bir tikə yesin. Ümumiyyətlə, heç bir ənənədə, qanunda yoxdur ki, ev sahibi mütləq yemək bişirməlidir, ehsan verməlidir. Kənardan, yaxından gələn də düşünməlidir ki, bu adam kədər içindədir.

İradə Sarıyeva: Ehsanı həmişə varlı, imkanlı adamlar verib. Onlar bunu kasıbların qarnını doyurmaq üçün edib. Məsələn, övladı dünyaya gələndə ehsan verib, yaxud yaxın adamı öləndə ehsan verib.

Mətanət Məmmədova: Yəni deyirsiniz, imkanı var, edir. Bəs Türkiyədə niyə toylar və yaslar imkanlılar üçün də, imkansızlar üçün də eynidir? Mən özüm İstanbulda toyda olmuşam. Toyda yemək verilmir. Yasda da halva çalınır, gəlib baş sağlığı verib gedirlər. Bizim kimi günlərlə  masa arxasında oturub yemək yemirlər.

Naxçıvanda belə bir adət də var idi. Bilmirəm, qalıb, ya yox. Kim ki, atasına ehsan vermək istəmirdi. Bir baş böyük mal alırdı, onu kəsirdi. Sonra hər evə bir-iki kilo, nə qədər düşürdüsə, paylayırdı.

Qanun olsa, hamı zaman keçdikcə ona riayət edəcək. Türkiyədəki kimi yaslar da, toylar da eyni cür olacaq. Bir də ki, imkanın var, niyə pulunu toyda sərxoş masalarında səpələyirsən? Nə qədər uşaqlar evi, körpələr evi, ahıllar evi var.

İradə Sarıyeva: Elə adam var ki, ehsan vermir, yol çəkdirir.

Mətanət Məmmədova: Susuz yerlərə su çəkdirir.

İradə Sarıyeva: Ona görə bir qanun olmalıdır. Məsələn, sizin pulunuz varsa, o sizə aiddir. Mənim pulum yoxdur, mənə aid deyil. Mən atama, tutaq ki, elə “Quran” da oxutsam, qəbuldur.

Fuad Babayev: Bəs ehsan məsələsində niyə aid olur?

İradə Sarıyeva: Mən də deyirəm, olmasın da. Deyirik ki, bu məsələdə bir qanun olsun.

Fuad Babayev: Yəni yol çəkməyi də qadağan edək?

İradə Sarıyeva: Kimin imkanı var etsin.

Fuad Babayev: Amma indi, tutaq ki, Həsənin atası ölür. Onun pulu var, atasının ruhunu şad etmək üçün yol çəkdirir. Tutaq ki, kəndin bir məhəlləsini o biri ilə birləşdirir. Hüseynin də atası ölür. Biz qadağa qoymuşuq ki, ehsan verməyin, yəni aş vermək, meyvə qoymaq və s. olmaz. Hüseyn buna razıdır. Amma bir yandan da icazə veririk ki, Həsənin pulu var və o, yas məclisinə xərcləyəcək təxmini pulu yola xərcləyir. Bu da yenə yarış atmosferi yaradır axı.

İradə Sarıyeva: Biz Hüseyinə yaxşılıq edirik. Hüseyn də, məsələn, getsin, əlinə bir kürək götürsün, yol çəkməyə kömək etsin.

Mətanət Məmmədova: Yol və su çəkmək də ehsandır.

İradə Sarıyeva: Biz deyirik ki, pulunuz varsa, bunu başqa cür edin. Camaatın qarnını doydurmaqla yox. Pulun var, get, məktəb tikdir.

Fuad Babayev: Yəni onda yarış atmosferi yaranmayacaq?

Mətanət Məmmədova: Qətiyyən yaranmayacaq. Siz yol çəkmək istəyirsiniz. Bunun pulunu, maliyyəsini xərcləyirsiniz. Mən də ortaya zəhmətimi qoyuram, gəlib kömək edirəm. Əslində, bölgələrimizdə elə belədir. Bir nəfər desə ki, məsələn, mən su çəkirəm, hər kəs özünün kürəyini, belini götürüb kömək edəcək.

Mətanət Məmmədova: Biz ölünün qırxına qədər hər cümə axşamı ehsan veririk. Azərbaycanın bütün bölgələrində belədir. Hər həftənin cümə axşamı evdə otururlar, nə qədər vəsait xərclənir, qırx mərasimi təntənəli şəkildə qeyd edilir. Sonra il verilir. İndi də dəbə düşüb, hər il ildönümü qeyd olunur.

İradə Sarıyeva: Yadımdadır, kənddə cümə axşamları necə keçirilirdi. Oğul, qız bir evə yığışırdı.

Mətanət Məmmədova: Bütün kənd camaatı gəlirdi.

İradə Sarıyeva: Mən öz kəndimizdə gördüyümü deyirəm. Çox məhdud sayda adamlarla keçirilirdi. Amma hazırda bu cümə axşamları o qədər genişlənib.

Fuad Babayev: Bu cümə axşamını mən necə düşünürəm? Tutaq ki, birinin rəhmətə gedəni var. Adam üç verir. Artıq uzun illərdir bu üç ilə yeddini birləşdirirlər. Kimsə üzrlü səbəbdən dəfn olunan gün, sonra isə üçə, yeddiyə gələ bilməyib. Cümə axşamı gəlir, bilir ki, evdə bir qazan yemək, ehsan var. Daha doğrusu, yemək üçün gəlmir. Gəlir ki, üçə, yeddiyə gələ bilmədim, qırxda da burada olmayacağam. Gəldim baş sağlığına. Bunu biz oradan demontaj edib çıxardanda, o yerdə boşluq əmələ gəlir.

Mətanət Məmmədova: O evə təkcə yasda iştirak edə bilməyən bir-iki nəfər gəlmir axı, bütün kənd gəlir. İnsan özü fikirləşməlidir ki, mən artıq iştirak etmişəm, bu cümə axşamında ora nəyə gedirəm. Biz öz təfəkkürümüzdə dəyişiklik etməliyik.

İradə Sarıyeva: Mən sizə bayaq dedim, yas evi 40 gün qarımır, yəni 40 gün gələni, gedəni var. Gələ bilməyən adamlar qırx gün ərzində istənilən bir müddətdə gələ bilər.

Fuad Babayev: İxtiyari vaxtda, vacib deyil cümə axşamı olsun.

Mətanət Məmmədova: Qəbirüstü abidələrlə bağlı, məncə dövlət bir qayda qoymalıdır. Naxçıvanda olduğu kimi, qəbirlər də hamısı eyni qaydada olmalıdır.

İradə Sarıyeva: Qəbirlərin, məzar yerlərinin qiyməti bir özgə dərddir. Qəbirüstü abidələrin standart olması lazımdır. Türkiyədə necədir, başqa ölkələrdə necədir. Bəzən sual verirlər ki, filan qəbiristanlıqda bir türbə, yaxud fəxri məzar var, niyə? Deyirəm ki, tutalım, o bir övliyanın, yaxud bir alimin məzarıdır. Məsələn, görkəmli bir adamdırsa, həqiqətən bir xidməti varsa, onun bir mavzoleyi olmalıdır.

Fuad Babayev: Misal üçün, Mirzə Ələkbər Sabirin məzarı…

Mətanət Məmmədova: Dində elə deyilmir axı. Dində deyilir ki, qəbirlər itməlidir.

Təmkin Məmmədli: Biz toyların və yasların dəbdəbəsindən, israfçılıqdan danışdıq. Bəs tarixdən bizə miras qalmış toy və yas adətlərimizin hansılarından birmənalı olaraq imtina etməyi məqsədəuyğun hesab edirsiniz? Yəni təkcə dəbdəbə və israfçılığı nəzərdə tutmuram.  Süd pulu, başlıq pulu kimi adətlərin qalması nə dərəcədə düzgündür?

Mətanət Məmmədova: Belə çıxır ki, mən qızımı satıram.

İradə Sarıyeva: Başlıq pulu ənənəsi Borçalıda çoxdan ləğv olunub.

Mətanət Məmmədova: Hər bir ananın borcudur ki, övladına süd versin. Uşaq böyüyəndə kimdənsə süd pulu alırsansa, bu, çox anormaldır.

İradə Sarıyeva: Borçalıda təxminən1988-ci ildən başlıq pulu yığışdırılıb.

Fuad Babayev: Nə oldu ki, yığışdırıldı?

İradə Sarıyeva: İnsanlar özləri imtina etdi. O vaxtlar pul aradan çıxdı, məsələn, başladılar heyvan verməyə, indi çox yerdə o da yığışdırılıb.

Təmkin Məmmədli: Bəs toy xərci? Adını dəyişiblər, mahiyyəti qalıb.

İradə Sarıyeva: Şəxsən mənim atam heç nə almadı, başlıq da istəmədi. Amma anama süd haqqı olaraq yoldaşımgil qızıl üzük alıb verdilər. Anam dedi ki, mənə lazım deyil, əsas odur ki, qızım xoşbəxt olsun. Bizdə başlıq məsələsi yığışdırılıb.

Mətanət Məmmədova: Bizdə Naxçıvanda da indi yoxdur.

İradə Sarıyeva: Qız evi tələb edir,oğlan evi filan şeyləri etməlidir. Oğlan evi də deyir, qız evi filan şeyləri gətirməlidir. Ortada nə xoşbəxtlik ola bilər? Ailə şərt ilə qurular?

Mətanət Məmmədova: O yerdə ki, maddiyyat mənəviyyatı üstələyir, orada heç bir xoşbəxtlikdən söhbət gedə bilməz.

İradə Sarıyeva: Amma indi bizim analarımızda o müdriklik çatışmır.

Mətanət Məmmədova: Amma indi evdə adi bir söz olan kimi gəlin durub gedir anasının evinə. Anası da başına sığal çəkir, deyir əcəb eləmisən. Əlinə telefonu götürüb qızın qaynanasına, yoldaşına ağzına gələni deyir. Əlbəttə, bunu hamıya şamil etmək olmaz. Çox gözəl ailələr, insanlar var. Amma bugün boşanmaların 50 faizinə səbəb gənclərdirsə, 50 faizinə də səbəb valideynlərdir.  Çünki valideynlər ailələrin işinə çox müdaxilə edirlər.

Təmkin Məmmədli: İndi nə deyirlər. Tutalım ki, həyat yoldaşı qadına 4-5 min manatlıq mobiı telefon ala bilmirsə, deməli onun emosional tələbatını ödəyə bilmir, ona görə də boşanmalıdır. Və bunu deyən də bir psixoloqdur.

Mətanət Məmmədova: Ona görə deyirəm ki, biz özümüzə qayıtmalıyıq, özümüzü tərbiyə etməliyik.

İradə Sarıyeva: İndi bəzi analar qızlarını yaxşı tərbiyə edə bilmir. Məsələn, qız 1 il sevgili olduğu oğlana başqasını nümunə göstərərək ondan bahalı telefon istəyir. Oğlan da deyir, o qədər pul yoxumdur. Qız da deyir, onda sən mənə yaramırsan. Bəlkə o biri qıza bahalı hədiyyə alan oğlanın da o qədər pulu yoxdur, kredit götürüb. Çox pis tendensiyadır.

Hazırladı: Mehman İbrahimov, 1905.az

Söhbət 21 oktyabr 2025-ci ildə baş tutub

Şəkil “tehsil.com.az” saytından götürülüb