2026-cı il Azərbaycanda “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilib. Bu kontekstdə görkəmli memar və Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi Əcəmi Naxçıvaninin anadan olmasının 900 illik yubileyinin qeyd edilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Prezident İlham Əliyevin 30 dekabr 2025-ci ildə imzaladığı Sərəncam təkcə ustadın irsini ehtiramla yad etmək deyil, həm də Naxçıvanın orta əsr memarlığının mədəni yaddaşının daha dərindən qavranılması və elmi cəhətdən öyrənilməsi üçün mühüm bir meyar rolunu oynayır.

Yubiley ili yalnız rəmzi bir jest deyil, həm də elmi məlumatların yenilənməsi, tədqiqat prioritetlərinin müəyyən edilməsi və günümüzə qədər gəlib çatan abidələrin qorunması səylərinin gücləndirilməsi üçün praktik bir təkan olmaq məqsədi daşıyır. AZƏRTAC-ın müxbiri Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun Arxeoloji irs tarixi və nəzəriyyəsi şöbəsinin müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Bəhlul İbrahimli ilə bu gün hansı tədqiqat sahələrinə ən çox tələbat olduğu, Naxçıvan memarlıq məktəbinin irsinin niyə hələ də sistemli şəkildə öyrənilməyə ehtiyac duyulduğu və abidələrin elmi cəhətdən əsaslandırılmış mühafizəsi üzrə hansı addımların atılmasının vacibliyi barədə söhbət edib.

– Əcəmi Naxçıvaninin 900 illik yubileyinin qeyd edilməsi qərarının tarix elmi və mədəni yaddaş üçün əhəmiyyətini necə qiymətləndirirsiniz? Bu Sərəncam yeni arxeoloji layihələr üçün stimul ola bilərmi?

– Müstəqillik illərində tariximizin və mədəniyyətimizin öyrənilməsi, inkişafı daim dövlətin diqqət mərkəzində olub. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 5 fevral 2008-ci il və 26 aprel 2012-ci il tarixli sərəncamlarını xatırlatmaq kifayətdir. Bu sənədlər, habelə işlərin miqyası və əldə edilən nəticələr bunun sübutudur və milli arxeologiyanın inkişafında yeni bir mərhələni qeyd edib.

Bu kontekstdə Naxçıvan və Əcəmi Naxçıvani irsi ilə birbaşa əlaqəli qərarlar da nəzərə alınmalıdır: 18 sentyabr 2025-ci il tarixli “Naxçıvanda Azərbaycan memarlığının inkişafında müstəsna rol oynamış böyük memar Əcəmi Naxçıvaninin abidəsinin ucaldılması haqqında” və 30 dekabr 2025-ci il tarixində imzalanmış “Əcəmi Naxçıvaninin 900 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında” sərəncamlar təkcə ustadın şəxsiyyətinə hörmət rəmzi deyil, həm də regionun maddi mədəniyyətinin dərinləşdirilməsi üçün praktik stimul kimi vacibdir.

Sərəncam arxeoloqlar, tarixçilər və memarlar üçün konkret məqsədlər müəyyən edir: hər bir məqam ayrıca bir tədqiqat layihəsinin əsasını təşkil edə bilər.

Əcəmi Naxçıvaninin adı ilə bağlı məqbərələr təkcə görkəmli memarlıq abidələri deyil, həm də dövrün fəlsəfi ideyaları, dəqiq elmlərin inkişaf səviyyəsi və həmin dövrün incəsənəti haqqında bilik mənbəyidir. Naxçıvanda aparılan son arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, Əcəminin irsi hələ alimlər tərəfindən tam araşdırılmayıb.

Bu, xüsusən də Xaraba-Gilan yaşayış məntəqəsində aşkar edilmiş XII-XIII əsrlərə aid məzarlarda özünü göstərir. Onların tədqiqatını başa çatdırılması və nəticələrin hədəf tədqiqat layihəsinin bir hissəsi kimi dərc edilməsi qəbul edilmiş sərəncamların həyata keçirilməsində mühüm addım ola bilər.

– Sizcə, yubiley ilinin əsas diqqət mərkəzində hansı məqam olmalıdır?

– Yalnız bir məqamı vurğulamaq mümkün deyil, onların hər biri vacibdir və təxirəsalınmazdır. Əvvəla, tədqiqatlar dayandırıla bilməz – Naxçıvan memarlıq məktəbinin abidələri tam öyrənilməyib və Əcəmi ilə əlaqəli yerlər də daxil olmaqla hətta Naxçıvan daxilində və Araz çayının orta axınında belə, irsin miqyası hələ tam müəyyən edilməyib.

Səbəblərdən biri Naxçıvanın orta əsr şəhərlərinin kifayət qədər öyrənilməməsidir ki, bu, əsasən, onların ərazisində illər ərzində müasir yaşayış məskənlərinin formalaşması ilə əlaqədardır. Bu fonda 120 hektardan çox ərazini əhatə edən böyük bir abidə, o cümlədən qala, şəhristan, sənətkarlar məhəllələri, ictimai binalar və xatirə kompleksləri olan Xaraba-Gilan yaşayış məntəqəsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Əslində, bu, XIII-XIV əsrlərdə tərk edilmiş və şəhər strukturlarının tam komplektini saxlayan yeganə orta əsr şəhəridir.

Elmi tədqiqatlarla paralel olaraq, həm məlum məqbərələrin, həm də yeni kəşf edilmiş komplekslərin konservasiyası və bərpasını sürətləndirmək lazımdır. Bundan əlavə, bərpa qərarlarının arxeoloqların iştirakı ilə qəbul edilməsi vacibdir. Bu, tarixi dəqiqliyin qorunması və təhriflərin qarşısının alınması üçün əsas şərtdir.

Abidələrin populyarlaşması və beynəlxalq səviyyədə tanınması onların nə qədər dərindən araşdırılmasından və nəticələrin elmi dövriyyəyə nə qədər tez daxil edilməsindən birbaşa asılıdır. Bundan sonra ərazinin peşəkar qiymətləndirilməsi mümkün olur və UNESCO ilə bağlı istiqamət də daxil olmaqla, daha da inkişaf etdirilməsi üçün sənədlər hazırlanır.

Naxçıvanda UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edilməli olan abidələr var. Lakin bir sıra abidələr tədqiqat dövrünün başa çatdırılmasını tələb edir. Bunların arasında orta əsr Kiran şəhəri – Xaraba-Gilan yaşayış məntəqəsi xüsusi diqqət çəkir. Arxeoloji tədqiqatların sürətləndirilməsi, eyni zamanda, konservasiya və bərpa işlərinin aparılması, arxeoloji parkın yaradılması və abidələrin arxeoloji turizmə cəlb edilməsi vacibdir.

– Bu cür tədbirlər tarixi və memarlıq irsinin qorunmasına necə təsir göstərə bilər?

– İmzalanan sərəncamların əsas məqsədi sadəcə tarixi keçmişi xatırlamaq və onunla qürur duymaq deyil, həm də tarixi və mədəniyyəti dərindən öyrənmək, irsin elmi cəhətdən əsaslı şəkildə qorunmasını təmin etməkdir.

Sərəncamlarda elmi və ictimai tədbirlərin, konfransların keçirilməsi, tədqiqatların hazırlanması, eləcə də yeni  yubiley ilinin yalnız praktik deyil, həm də nəzəri məsələlərin həllinə təkan verməsi vacibdir. Bir nümunəni diqqətinizə çatdırım. Peşəkar mühitdə Əcəmi Naxçıvaninin yaradıcılığında — Yusif ibn Küseyir türbəsindən (1162) Möminə xatun məqbərəsinə (1187) qədər 25 illik boşluq haqqında bir nəzəriyyə mövcuddur. Bu arada, 1170-ci illərdə ilk Xaraba-Gilan xatirə kompleksində 1 nömrəli məqbərənin inşası ilə bağlı məqaləm 1983-cü ildə (akademik Ziya Bünyadovun tövsiyəsi ilə) Azərbaycan Elmlər Akademiyasının hesabatlarında dərc edilib. Bu, “boşluğun” o qədər də aydın olmadığını və qüllə məqbərələrinin inkişaf zəncirinin ardıcıl olaraq izlənilə biləcəyini göstərən vacib bir arqumentdir: Yusif ibn Küseyir — Xaraba-Gilan — Möminə xatun. Bu, memarlar və tarixçilər üçün müstəqil elmi mövzudur.

15.01.2025, Günel Alıyeva, AZƏRTAC